अन्वयः

संशान्तम् pacified, अग्निमिव like blazing fire, अम्बुहीनम् without water, अर्णवमिव like the ocean, हतप्रभम् bereft of brightness, आदित्यमिव like the Sun, स्वर्गस्थम् ascended heaven, तं पार्थिवम् that king, प्रेक्ष्य on seeing, कौशल्या Kausalya, बाष्पपूर्णाक्षी with her eyes filled with tears, विविधाम् in several ways, शोककर्शिता emaciated with sorrow, राज्ञः king's, शिरः head, उपगृह्य having grasped, कैकेयीं प्रति looking at Kaikeyi, अभाषत uttered.

M N Dutt

Seeing the king had ascended heaven, like to a fire that has cooled, or an ocean deprived of its waters, or the sun shorn of his splendour, Kausalyā afflicted with woe, taking on her lap the head of the king, with tears in her eyes, said.

Summary

On seeing the king who ascended the heaven just as a blazing fire suddenly extinguishes, or like the ocean emptied of water or the Sun bereft of splendour Kausalya raised the head of the king on to her lap, her eyes filled with tears and body shrunk in sorrow, looked at Kaikeyi and said:

पदच्छेदः

तम्	तद् (२.१)
अग्निम्	अग्नि (२.१)
इव	इव (अव्ययः)
संशान्तम्	संशान्त (√सम्-शम् + क्त, २.१)
अम्बुहीनम्	अम्बु–हीन (√हा + क्त, २.१)
इवार्णवम्	इव (अव्ययः)–अर्णव (२.१)
हतप्रभम्	हत (√हन् + क्त)–प्रभा (२.१)
इवादित्यं	इव (अव्ययः)–आदित्य (२.१)
स्वर्गस्थं	स्वर्ग–स्थ (२.१)
प्रेक्ष्य	प्रेक्ष्य (√प्र-ईक्ष् + ल्यप्)
भूमिपम्	भूमिप (२.१)

छन्दः

अनुष्टुप् [८]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८
त	म	ग्नि	मि	व	सं	शा	न्त
म	म्बु	ही	न	मि	वा	र्ण	वम्
ह	त	प्र	भ	मि	वा	दि	त्यं
स्व	र्ग	थं	प्रे	क्ष्य	भू	मि	पम्