ऐरावतास्फालनविश्लथं यः
संघट्टयन्नङ्गदमङ्गदेन ।
उपेयुषः स्वामपि मूर्तिमग्र्या-
मर्धासनं गोत्रभिदोऽधितष्ठौ ॥
ऐरावतास्फालनविश्लथं यः
संघट्टयन्नङ्गदमङ्गदेन ।
उपेयुषः स्वामपि मूर्तिमग्र्या-
मर्धासनं गोत्रभिदोऽधितष्ठौ ॥
संघट्टयन्नङ्गदमङ्गदेन ।
उपेयुषः स्वामपि मूर्तिमग्र्या-
मर्धासनं गोत्रभिदोऽधितष्ठौ ॥
अन्वयः
AI
यः अङ्गदेन ऐरावत-आस्फालन-विश्लथम् अङ्गदम् संघट्टयन्, स्वाम् अग्र्याम् मूर्तिम् उपेयुषः अपि गोत्र-भिदः अर्ध-आसनम् अधितष्ठौ ।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
ऐरावतेति॥ यः ककुत्स्थ ऐरावतस्य स्वर्गजस्यास्फालनेन ताडनेन विश्लथं शिथिलमङ्गदमैन्द्रमङ्गदेन स्वकीयेन संघट्टयन् संघर्षयन् स्वामग्र्यां श्रेष्ठां मूर्तिमुपेयुषोऽपि प्राप्तस्यापि गोत्रभिद इन्द्रस्यार्धमासनस्यार्धासनम्।
अर्धं नपुंसकम् (अष्टाध्यायी २.२.२ ) इति समासः। अधितष्ठावधिष्ठितवान्। स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्य (अष्टाध्यायी ८.३.६४ ) इत्यभ्यासेन व्यवायेऽपि षत्वम्। न केवलं महोक्षरूपधारिण एव तस्य ककुदमारुरुक्षत्। किंतु निजरूपधारिणोऽपीन्द्रस्यार्धासनमित्यपिशब्दार्थः। अथवा, -अर्धासनमपीत्यपेरन्वयः ॥
Summary
AI
"He (Kakutstha), while adjusting his own armlet, which had been loosened by striking Airavata, with Indra's armlet, occupied half the throne of Indra (the smasher of mountains), even after Indra had resumed his own supreme form."
सारांश
AI
उन्होंने ऐरावत हाथी को सहलाते हुए अपनी भुजाओं के बल से इंद्र के साथ आधा आसन साझा किया और देवताओं के समान सर्वोच्च सम्मान प्राप्त किया।
पदच्छेदः
AI
| ऐरावतास्फालनविश्लथम् | ऐरावत–आस्फालन–विश्लथ (२.१) | loosened by striking Airavata |
| यः | यद् (१.१) | He who |
| संघट्टयन् | संघट्टयत् (सम्√घट्ट्+णिच्+शतृ, १.१) | while adjusting |
| अङ्गदम् | अङ्गद (२.१) | armlet |
| अङ्गदेन | अङ्गद (३.१) | with (Indra's) armlet |
| उपेयुषः | उपेयिवस् (उप√इ+क्वसु, ६.१) | of him who had resumed |
| स्वाम् | स्व (२.१) | his own |
| अपि | अपि | even |
| मूर्तिम् | मूर्ति (२.१) | form |
| अग्र्याम् | अग्र्य (२.१) | supreme |
| अर्धासनम् | अर्ध–आसन (२.१) | half the throne |
| गोत्रभिदः | गोत्र-भिद् (६.१) | of Indra (the smasher of mountains) |
| अधितष्ठौ | अधितष्ठौ (अधि√स्था कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | occupied |
छन्दः
उपजातिः [११]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ऐ | रा | व | ता | स्फा | ल | न | वि | श्ल | थं | यः |
| सं | घ | ट्ट | य | न्न | ङ्ग | द | म | ङ्ग | दे | न |
| उ | पे | यु | षः | स्वा | म | पि | मू | र्ति | म | ग्र्या |
| म | र्धा | स | नं | गो | त्र | भि | दो | ऽधि | त | ष्ठौ |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.