३.५०.४१

अवेक्षमाणां बहुषो वैदेहीं धरणीतलम् ।
स तामाकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम् ।
जहारात्मविनाशाय दशग्रीवो मनस्विनाम् ॥

अन्वयः

लक्ष्मण Lakshmana, राम Rama, इति saying so, मधुरस्वरम् in a sweet voice, क्रोशन्तीम् while she was weeping, बहुशः many times, धरणीतलम् down to the ground, अवेक्षमाणाम् looknig at, आकुलकेशान्ताम् hair dishevelled, विप्रमृष्ट विशेषकाम् with the auspicious mark on the forehead erased, मनस्स्विनीम् highminded woman, तां वैदेहीम् to that Vaidehi, सः दशग्रीवः that tenheaded Ravana, आत्मविनाशाय for his own destruction, जहार abducted.

M N Dutt

headed one carried away the intelligent Vaidehī, bewailing bitterly, Sītā, who had come by such misfortune, sweet-voiced, crying, O Lakşmaņa O Rāma, and casting glances on the ground many time and oft, the ends of her hair waving and her tilika wiped out.

Summary

The ten headed Ravana abducted Sita who was calling out, O Rama, O Lakshmana with her sweet voice, weeping , looking down on the earth her hair dishevelled and auspicious, (vermilion) mark on the forehead erased. Ravana abducted this highminded Sita for his own destruction.

पदच्छेदः

अवेक्षमाणांअवेक्षमाण (√अव-ईक्ष् + शानच्, २.१)
बहुशोबहुशस् (अव्ययः)
वैदेहींवैदेही (२.१)
धरणीतलम्धरणी–तल (२.१)
सतद् (१.१)
ताम्तद् (२.१)
आकुलकेशान्तांआकुल–केशान्त (२.१)
विप्रमृष्टविशेषकाम्विप्रमृष्ट (√विप्र-मृज् + क्त)–विशेषक (२.१)
जहारात्मविनाशायजहार (√हृ लिट् प्र.पु. एक.)–आत्मन्–विनाश (४.१)
दशग्रीवोदशग्रीव (१.१)
मनस्विनीम्मनस्विनी (२.१)

छन्दः

उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
अ वेक्ष मा णांबहु षो वै दे हींध
र णीत लम्स ता माकुल के शा न्तां
विप्र मृष्टवि शेष काम्ज हा रात्म
वि ना शायद श ग्री वोम नस्वि नाम्