४.५४.१९

मतं तद्वालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः ।
उपस्पृश्योदकं सर्वे प्राङ्मुखाः समुपाविशन् ।
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः ॥

अन्वयः

वालिपुत्रस्य of Vali's son, तत् मतम् his opinion, विज्ञाय after knowing, प्लवगर्षभाः bulls among monkeys, तत्र there, हरिश्रेष्ठाः best of monkeys, एतत् this, क्षमम् is fitting, इति in this way, मुमूर्षवः they were willing to die, उदकम् water, उपश्पृश्य having sipped, उदक्तीरम् on the (northern) shore of the sea, समाश्रिताः assembled, प्राङ्मुखाः facing the east, दक्षिणाग्रेषु pointing to the south, दर्भेषु darbha grass, समुपाविशन् sat down together.

M N Dutt

Taking to heart the speech of Väli's son, those prime monkeys, sipping water, sat down facing the East. And sitting on the edge of the water on grass pointing to the south, the foremost monkeys, wishing for surcease, thought within themselves,-Even this is fit for us.

Summary

With the opinion of Vali's son ascertained, all the great monkeys thought it proper to die. They sipped water and assembled on the northern shore of the sea facing the east with the darbha grass spread on the ground, their edges pointing southward.

पदच्छेदः

मतंमत (२.१)
तद्तद् (२.१)
वालिपुत्रस्यवालिन्–पुत्र (६.१)
विज्ञायविज्ञाय (√वि-ज्ञा + ल्यप्)
प्लवगर्षभाःप्लवग–ऋषभ (१.३)
उपस्पृश्योदकंउपस्पृश्य (√उप-स्पृश् + ल्यप्)–उदक (२.१)
सर्वेसर्व (१.३)
प्राङ्मुखाःप्राङ्मुख (१.३)
समुपाविशन्समुपाविशन् (√समुप-विश् लङ् प्र.पु. बहु.)
दक्षिणाग्रेषुदक्षिण–अग्र (७.३)
दर्भेषुदर्भ (७.३)
उदक्तीरंउदञ्च् (२.१)–तीर (२.१)
समाश्रिताःसमाश्रित (√समा-श्रि + क्त, १.३)

छन्दः

उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
म तं त द्वालि पु त्रस्य वि ज्ञा यप्ल
व गर्ष भाःउ प स्पृ श्योद कं स र्वे
प्राङ्मु खाःसमु पावि शन् दक्षि णा ग्रे
षु द र्भेषुउ द क्ती रंस माश्रि ताः