५.४५.३८

महर्षिभिश्चक्रचरैर्महाव्रतैः; समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः ।
सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयै;र्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः ॥

अन्वयः

महाकपिः great vanara, तम् him, भूमितले on the earth, निपीड्य after smashing down, रक्षोधिपतेः of the king of demons, महत् great, भयम् fear, चकार developed, कुमारे when the prince was हते slain, सः कपिः that vanara, भृशजातविस्मयैः who were wonderstruck, चक्रचरैः those who take rounds, महाव्रतैः by those observants of great vows, महर्षिभिः great seers, सयक्षपन्नगैः including yakshas and pannagas, भूतैश्च all beings, सेन्द्रैः including Indra, सुरैश्च and by suras, समेत्य collecting together, निरीक्षितः seen with awe

Summary

When the great vanara dashed Aksha down on to the earth, the king of demons was struck with terror. The great sages who go round the planets, great seers who were observants of vows, yakshas, panagas, suras including Indra all beings collected together and looked at the vanara with awe.

पदच्छेदः

महर्षिभिश्चक्रचरैर्महत्–ऋषि (३.३)–चक्रचर (३.३)
महाव्रतैःमहाव्रत (३.३)
समेत्यसमेत्य (√समा-इ + ल्यप्)
भूतैश्चभूत (३.३)–च (अव्ययः)
सयक्षपन्नगैःस (अव्ययः)–यक्ष–पन्नग (३.३)
सुरैश्चसुर (३.३)–च (अव्ययः)
सेन्द्रैर्स (अव्ययः)–इन्द्र (३.३)
भृशजातविस्मयैर्भृश–जात (√जन् + क्त)–विस्मय (३.३)
हतेहत (√हन् + क्त, ७.१)
कुमारेकुमार (७.१)
सतद् (१.१)
कपिर्कपि (१.१)
निरीक्षितःनिरीक्षित (√निः-ईक्ष् + क्त, १.१)

छन्दः

वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
म हर्षि भि श्चक्रच रैर्म हाव्र तैः
स मेत्य भू तैश्चस यक्ष पन्न गैः
सु रैश्च से न्द्रैर्भृश जात विस्म यै
र्ह तेकु मा रेसक पिर्नि रीक्षि तः
जतजर