अन्वयः
AI
नियन्तुः तस्य प्रजाः क्षुण्णात् मनोः वर्त्मनः रेखामात्रम् अपि परम् नेमिवृत्तयः न व्यतीयुः ।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
रेखामात्रमिति॥ नियन्तुः शिक्षकस्य सारथेश्च तस्य दिलीपस्य संबन्धिन्यो नेमीनां चक्रधाराणां वृत्तिरिव वृत्तिर्व्यापारो यासां ताः।
चक्रधारा प्रधिर्नेमिः इति यादवः। चक्रं रथाङअगं तस्यान्ते नेमिः स्त्त्री स्यात्प्रधिः पुमान् इत्यमरः। प्रजाः। आ मनोः, मनुमारभ्येत्यभिविधिः। पदद्वयं चैतत्। समासस्य विभाषितत्वात्। क्षुण्णादभ्यस्तात् प्रहताञ्च वर्त्मन आचारपद्धतेरध्वनश्च परमधिकम्। इतस्तत इत्यर्थः। रेखा प्रमाणमस्येति रेखामात्रं रेखाप्रमाणम्। ईषदपीत्यर्थः। प्रमाणे द्वयसच्- (अष्टाध्यायी ५.२.३७ ) इत्यादिना मात्रच्प्रत्ययः। परशब्दविशेषणं चैतत्। न व्यतीयुर्नातिक्रान्तवत्यः। कुशलसारथिप्रेरिता रथनेमय इव तस्य प्रजाः पूर्वक्षुण्णमार्गं न जहुरिति भावः॥
Summary
AI
Under his disciplined rule, his subjects did not deviate even a hair’s breadth from the path laid down by Manu, just as the rim of a wheel follows a well-beaten track.
सारांश
AI
जैसे रथ का पहिया लीक से बाहर नहीं जाता, वैसे ही राजा दिलीप के शासन में उनकी प्रजा मनु द्वारा प्रतिपादित मार्ग से रत्ती भर भी विचलित नहीं हुई।
पदच्छेदः
AI
| रेखामात्रम् | रेखा–मात्र (२.१) | even a line's breadth |
| अपि | अपि | even |
| क्षुण्णात् | क्षुण्ण (√क्षुद्+क्त, ५.१) | from the trodden |
| मनोः | मनु (६.१) | of Manu |
| वर्त्मनः | वर्त्मन् (५.१) | from the path |
| परम् | पर (२.१) | beyond |
| न | न | not |
| व्यतीयुः | व्यतीयुः (वि+अति√इ कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. बहु.) | deviated |
| प्रजाः | प्रजा (१.३) | the subjects |
| तस्य | तद् (६.१) | his |
| नियन्तुः | नियन्तृ (नि√यम्+तृच्, ६.१) | of the ruler |
| नेमिवृत्तयः | नेमि–वृत्ति (१.३) | like the rim of a wheel |
छन्दः
अनुष्टुप् [८]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| रे | खा | मा | त्र | म | पि | क्षु | ण्णा |
| दा | म | नो | र्व | र्त्म | नः | प | रम् |
| न | व्य | ती | युः | प्र | जा | स्त | स्य |
| नि | य | न्तु | र्ने | मि | वृ | त्त | यः |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.