गुरोर्यियक्षोः कपिलेन मेध्ये
रसातलं संक्रमिते तुरंगे ।
तदर्थमुर्वीमवदारयद्भिः
पूर्वैः किलायं परिवर्धितो नः ॥

अन्वयः AI यियक्षोः गुरोः मेध्ये तुरंगे कपिलेन रसातलम् संक्रमिते (सति), तत्-अर्थम् उर्वीम् अवदारयद्भिः नः पूर्वैः अयम् किल परिवर्धितः ।

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः) गुरोरिति॥ यियक्षोर्यष्टुमिच्छोः। यजेः सन्नन्तादुप्रत्ययः। गुरोः सगरस्य मेध्येऽश्वमेधार्हे तुरंगे ह्रये कपिलेन मुनिना रसातलं पातालं संक्रमित्ते सति। तदर्थमुर्वीमवदारयद्भिः खनद्भिर्नोऽस्माकं पूर्वैर्वृद्धैः सगरसुतैरयं समुद्रः परिवर्धितः किल। किलइत्यैतिह्ये। अतो न पूज्य इति भावः। यद्यपि तुरंगहारी शतक्रतुस्तथापि तस्य कपिलसमीपे दर्शनात्स एवेति भ्रान्तिः तन्मत्वैव कविना कपिलेनेति निर्दिष्टम् ॥

Summary AI "When the sacrificial horse of our ancestor Sagara, who wished to perform a sacrifice, was led to the netherworld by sage Kapila, this very ocean was enlarged by our ancestors, who dug up the earth in search of it."

सारांश AI यज्ञ का घोड़ा खोजने के लिए पृथ्वी को खोदने वाले हमारे पूर्वज सगर-पुत्रों द्वारा ही इस समुद्र का विस्तार किया गया था।

पदच्छेदः AI

गुरोः	गुरु (६.१)	of the ancestor (Sagara)
यियक्षोः	यियक्षु (√यज्+सन्+उ, ६.१)	of him who was desirous of performing a sacrifice
कपिलेन	कपिल (३.१)	by Kapila
मेध्ये	मेध्य (७.१)	sacrificial
रसातलम्	रसातल (२.१)	to the netherworld
संक्रमिते	संक्रमित (सम्√क्रम्+क्त, ७.१)	when it was led
तुरंगे	तुरंग (७.१)	the horse
तत्-अर्थम्	तद्–अर्थ	for that purpose
उर्वीम्	उर्वी (२.१)	the earth
अवदारयद्भिः	अवदारयत् (अव√दृ+णिच्+शतृ, ३.३)	by those who were digging up
पूर्वैः	पूर्व (३.३)	by our ancestors
किल	किल	indeed
अयम्	इदम् (१.१)	this (ocean)
परिवर्धितः	परिवर्धित (परि√वृध्+क्त, १.१)	was enlarged
नः	अस्मद् (६.३)	our

छन्दः उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११
गु	रो	र्यि	य	क्षोः	क	पि	ले	न	मे	ध्ये
र	सा	त	लं	सं	क्र	मि	ते	तु	रं	गे
त	द	र्थ	मु	र्वी	म	व	दा	र	य	द्भिः
पू	र्वैः	कि	ला	यं	प	रि	व	र्धि	तो	नः

गुरोर्यियक्षोः कपिलेन मेध्ये
रसातलं संक्रमिते तुरंगे ।
तदर्थमुर्वीमवदारयद्भिः
पूर्वैः किलायं परिवर्धितो नः ॥

Other texts to read

योगवासिष्ठम् वाल्मीकिः

किरातार्जुनीयम् भारविः

About

Resources

Connect