हविर्भुजामेधवतां चतुर्णां
मध्ये ललाटंतपसप्तसप्तिः ।
असौ तपस्यत्यपरस्तपस्वी
नाम्ना सुतीक्ष्णश्चरितेन दान्तः ॥
हविर्भुजामेधवतां चतुर्णां
मध्ये ललाटंतपसप्तसप्तिः ।
असौ तपस्यत्यपरस्तपस्वी
नाम्ना सुतीक्ष्णश्चरितेन दान्तः ॥
मध्ये ललाटंतपसप्तसप्तिः ।
असौ तपस्यत्यपरस्तपस्वी
नाम्ना सुतीक्ष्णश्चरितेन दान्तः ॥
अन्वयः
AI
एधवताम् चतुर्णाम् हविर्भुजाम् मध्ये ललाटन्तप-सप्तसप्तिः इव असौ अपरः तपस्वी, नाम्ना सुतीक्ष्णः चरितेन दान्तः, तपस्यति।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
हविरिति॥ नाम्ना सुतीक्ष्णः सुतीक्ष्णनामा चरितेन दान्तः सौम्योऽसाक्परस्तपस्वी। एधवतामिन्धनवताम्।
काष्ठं दार्विन्धनं त्वेधः इत्यमरः (अमरकोशः २.४.१३ ) । चतुर्णां हविर्भुजामग्नीनां मधअये। ललाटं तपतीति ललाटंतपः सूर्यः। असूर्यललाटयोर्दृशितपोः (अष्टाध्यायी ३.२.३६ ) इति खश्प्रत्ययः। अरुर्द्विषत्-(६।३।६७)इत्यादिना मुमागमः। ललाटंतपः सप्तसप्तिः सप्ताश्वः सूर्यो यस्य स तथोक्तः सन्। तपस्यति तपश्चरति। कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः (अष्टाध्यायी ३.१.१५ ) इति क्यङअ। तपसः परस्मैपदं च(वा१७३३) इति वक्तव्यम् ॥
Summary
AI
In the midst of four blazing sacrificial fires, like the sun scorching the forehead, this other ascetic, Sutikshna by name and self-controlled by conduct, is performing penance.
सारांश
AI
अग्नियों के मध्य और सिर को तपाने वाले सूर्य के नीचे सुतीक्ष्ण मुनि तपस्या कर रहे हैं। वे नाम से तीक्ष्ण किंतु व्यवहार से परम शांत और जितेन्द्रिय हैं।
पदच्छेदः
AI
| हविर्भुजाम् | हविर्भुज् (६.३) | of the fire-gods |
| एधवताम् | एधस्वत् (६.३) | of the blazing ones |
| चतुर्णाम् | चतुर् (६.३) | of the four |
| मध्ये | मध्य (७.१) | in the middle of |
| ललाटंतपसप्तसप्तिः | ललाटन्तप–सप्तसप्ति (१.१) | the sun that scorches the forehead |
| असौ | अदस् (१.१) | this |
| तपस्यति | तपस्यति (√तपस् कर्तरि लट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | performs penance |
| अपरः | अपर (१.१) | another |
| तपस्वी | तपस्विन् (१.१) | ascetic |
| नाम्ना | नामन् (३.१) | by name |
| सुतीक्ष्णः | सुतीक्ष्ण (१.१) | Sutikshna |
| च | च | and |
| चरितेन | चरित (३.१) | by conduct |
| दान्तः | दान्त (√दम्+क्त, १.१) | self-controlled |
छन्दः
उपजातिः [११]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ह | वि | र्भु | जा | मे | ध | व | तां | च | तु | र्णां |
| म | ध्ये | ल | ला | टं | त | प | स | प्त | स | प्तिः |
| अ | सौ | त | प | स्य | त्य | प | र | स्त | प | स्वी |
| ना | म्ना | सु | ती | क्ष्ण | श्च | रि | ते | न | दा | न्तः |
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.