सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भगौरवा-
त्प्रयत्नमुक्तासनया गृहागतः ।
तयोपचाराञ्जलिखिन्नहस्तया
ननन्द पारिप्लवनेत्रया नृपः ॥
सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भगौरवा-
त्प्रयत्नमुक्तासनया गृहागतः ।
तयोपचाराञ्जलिखिन्नहस्तया
ननन्द पारिप्लवनेत्रया नृपः ॥
त्प्रयत्नमुक्तासनया गृहागतः ।
तयोपचाराञ्जलिखिन्नहस्तया
ननन्द पारिप्लवनेत्रया नृपः ॥
अन्वयः
AI
गृह-आगतः नृपः सुरेन्द्रमात्रा-आश्रित-गर्भ-गौरवात् प्रयत्न-मुक्त-आसनया पारिप्लव-नेत्रया उपचार-अञ्जलि-खिन्न-हस्तया तया ननन्द ।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
सुरेन्द्रेति॥ गृहागतो नृपः सुरेन्द्राणां लोकपालानां मात्राभिरंशैराश्रितस्यानुप्रविष्टस्य गर्भस्य गौरवाद्भारात् प्रयत्नेन मुक्तासनया। आसनादुत्थितयेत्यर्थः। उपचारस्याञ्जलावञ्जलिकरणे खिन्नहस्तया पारिप्लवनेत्रया तरलाक्ष्या।
चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्लवे इत्यमरः। तया सुदक्षिणया ननन्द। सुरेन्द्रमात्राश्रित- इत्यत्र मनुः(५।९६)- अष्टाभिश्च सुरेन्द्राणां मात्राभिर्निर्मितो नृपः इति ॥
Summary
AI
The king, having come home, was delighted by Queen Sudakshina. Due to the weight of her pregnancy, which made her resemble Indra's mother Aditi, she rose from her seat with effort. Her eyes were restless, and her hands were weary from offering respectful greetings.
सारांश
AI
गर्भ के भार के कारण सुदक्षिणा को उठने में कष्ट हो रहा था, फिर भी उन्होंने पति का आदरपूर्वक स्वागत किया। उनके चंचल नेत्रों और शिष्टाचार की चेष्टाओं को देखकर राजा अत्यंत प्रसन्न हुए।
पदच्छेदः
AI
| गृह-आगतः | गृह–आगत (आ√गम्+क्त, १.१) | who had come home |
| नृपः | नृप (१.१) | the king |
| सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भगौरवात् | सुरेन्द्र–मातृ–आश्रित–गर्भ–गौरव (५.१) | due to the heaviness of the womb which was like that of Indra's mother |
| प्रयत्नमुक्तासनया | प्रयत्न–मुक्त–आसना (३.१) | by her who rose from her seat with effort |
| पारिप्लवनेत्रया | पारिप्लव–नेत्रा (३.१) | by her with restless eyes |
| उपचाराञ्जलिखिन्नहस्तया | उपचार–अञ्जलि–खिन्न–हस्ता (३.१) | by her whose hands were weary from making gestures of respect |
| तया | तद् (३.१) | by her |
| ननन्द | ननन्द (√नन्द् कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | rejoiced |
छन्दः
वंशस्थम् [१२: जतजर]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| सु | रे | न्द्र | मा | त्रा | श्रि | त | ग | र्भ | गौ | र | वा |
| त्प्र | य | त्न | मु | क्ता | स | न | या | गृ | हा | ग | तः |
| त | यो | प | चा | रा | ञ्ज | लि | खि | न्न | ह | स्त | या |
| न | न | न्द | पा | रि | प्ल | व | ने | त्र | या | नृ | पः |
| ज | त | ज | र | ||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.