स जातकर्मण्यखिले तपस्विना
तपोवनादेत्य पुरोधसा कृते ।
दिलीपसूनुर्मणिराकरोद्भवः
प्रयुक्तसंस्कार इवाधिकं बभौ ॥
स जातकर्मण्यखिले तपस्विना
तपोवनादेत्य पुरोधसा कृते ।
दिलीपसूनुर्मणिराकरोद्भवः
प्रयुक्तसंस्कार इवाधिकं बभौ ॥
तपोवनादेत्य पुरोधसा कृते ।
दिलीपसूनुर्मणिराकरोद्भवः
प्रयुक्तसंस्कार इवाधिकं बभौ ॥
अन्वयः
AI
तपस्विना पुरोधसा तपोवनात् एत्य अखिले जातकर्मणि कृते (सति), सः दिलीप-सूनुः, प्रयुक्त-संस्कारः आकर-उद्भवः मणिः इव, अधिकं बभौ ।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
स इति॥ स दिलीपसूनुः। सपस्विना पुरोधसा पुरोहितेन।
पुरोधास्तु पुरोहितः इत्यमरः (अमरकोशः २.८.५ ) । वसिष्ठेन। तपस्वित्वात्तदनुष्ठितं कर्म सवीर्यं स्यादिति भावः। तपोवनादेत्यागत्य। अखिले समग्रे जातकर्मणि जातस्य कर्तव्यसंस्कारविशेषे कृते सति। प्रयुक्तः संस्कारः शाणोल्लेखनादिर्यस्य स तथोक्तः। आकरोद्भवः खनिप्रभवः। खनिः स्त्त्रियामाकरः स्यात् इत्यमरः (अमरकोशः २.८.५ ) । मणिरिव। अधिकं बभौ। वसिष्ठमन्त्त्रप्रभावात्तेजिष्ठोऽभूदित्यर्थः। अत्र मनुः (२।२९)-प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते इति ॥
Summary
AI
When the ascetic priest, having come from the hermitage, performed all the birth rites, that son of Dilipa shone even more brightly, like a gem from a mine that has been expertly cut and polished.
सारांश
AI
वशिष्ठ आदि तपस्वियों द्वारा जातकर्म संस्कार किए जाने पर दिलीप का वह पुत्र और भी अधिक तेजस्वी हो गया, जैसे खान से निकलने के बाद तराशा गया कोई श्रेष्ठ रत्न चमक उठता है।
पदच्छेदः
AI
| सः | तद् (१.१) | He |
| जातकर्मणि | जातकर्मन् (७.१) | the birth ceremony |
| अखिले | अखिल (७.१) | all |
| तपस्विना | तपस्विन् (३.१) | by the ascetic |
| तपोवनात् | तपोवन (५.१) | from the hermitage |
| एत्य | एत्य (आ√इ+ल्यप्) | having come |
| पुरोधसा | पुरोधस् (३.१) | by the priest |
| कृते | कृत (√कृ+क्त, ७.१) | having been performed |
| दिलीपसूनुः | दिलीप–सूनु (१.१) | the son of Dilipa |
| मणिः | मणि (१.१) | a gem |
| आकरोद्भवः | आकर–उद्भव (१.१) | born from a mine |
| प्रयुक्तसंस्कारः | प्रयुक्त–संस्कार (१.१) | that has been polished |
| इव | इव | like |
| अधिकं | अधिकम् (२.१) | more |
| बभौ | बभौ (√भा कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | shone |
छन्दः
वंशस्थम् [१२: जतजर]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ | १२ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| स | जा | त | क | र्म | ण्य | खि | ले | त | प | स्वि | ना |
| त | पो | व | ना | दे | त्य | पु | रो | ध | सा | कृ | ते |
| दि | ली | प | सू | नु | र्म | णि | रा | क | रो | द्भ | वः |
| प्र | यु | क्त | सं | स्का | र | इ | वा | धि | कं | ब | भौ |
| ज | त | ज | र | ||||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.