निःशेषविक्षालितधातुनापि
वप्रक्रियामृक्षवतस्तटेषु ।
नीलोर्ध्वरेखाशबलेन शंस-
न्दन्तद्वयेनाश्मविकुण्ठितेन ॥
निःशेषविक्षालितधातुनापि
वप्रक्रियामृक्षवतस्तटेषु ।
नीलोर्ध्वरेखाशबलेन शंस-
न्दन्तद्वयेनाश्मविकुण्ठितेन ॥
वप्रक्रियामृक्षवतस्तटेषु ।
नीलोर्ध्वरेखाशबलेन शंस-
न्दन्तद्वयेनाश्मविकुण्ठितेन ॥
अन्वयः
AI
(सः गजः) निःशेष-विक्षालित-धातुना अपि, अश्म-विकुण्ठितेन, नील-ऊर्ध्व-रेखा-शबलेन दन्त-द्वयेन ऋक्षवतः तटेषु वप्र-क्रियाम् शंसन् (उन्ममज्ज) ।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
निःशेषेति॥ कथंभूतो गजः? निःशेषविक्षालितधातुनापि धौतगैरिकादिनापि। नीलाभिरूर्ध्वाभी रेखाभिस्तटाभिघातजनिताभिः शबलेन कर्वुरेण।
चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे इत्यमरः (अमरकोशः १.५.१८ ) । अश्मभिः पाषाणैर्विकुण्ठितेन कुण्ठीकृतेन दन्तद्वयेन ऋक्षवान्नाम कश्चित्तत्रत्यः पर्वतः तस्य तटेषु वप्रक्रियां वप्रक्रीडाम्। उत्खातकेलिः शृङ्गाद्यैर्वप्रक्रीडा निगद्यते इति शब्दार्णवः। शंसन् कथयन्। सूचयन्नित्यर्थः। युग्मम्॥
Summary
AI
Even though the mineral paints were completely washed off, the elephant, with its pair of tusks blunted by rocks and variegated with blue upward streaks, indicated its recent act of goring the banks of the Rikshavat mountain.
सारांश
AI
पर्वत के तटों पर टकराने से कुंद हुए दांतों वाला वह हाथी अपने अंगों पर लगी नीली धातु की रेखाओं से अपने पराक्रम को प्रकट कर रहा था।
पदच्छेदः
AI
| निःशेषविक्षालितधातुना | निःशेष–विक्षालित–धातु (३.१) | with the mineral paints completely washed off |
| अपि | अपि | even though |
| वप्रक्रियाम् | वप्र–क्रिया (२.१) | the act of goring the banks |
| ऋक्षवतः | ऋक्षवत् (६.१) | of the Rikshavat mountain |
| तटेषु | तट (७.३) | on the banks |
| नीलोर्ध्वरेखाशबलेन | नील–ऊर्ध्व–रेखा–शबल (३.१) | variegated with blue upward streaks |
| शंसन् | शंसत् (√शंस्+शतृ, १.१) | indicating |
| दन्तद्वयेन | दन्त–द्वय (३.१) | with its pair of tusks |
| अश्मविकुण्ठितेन | अश्मन्–विकुण्ठित (३.१) | blunted by rocks |
छन्दः
इन्द्रवज्रा [११: ततजगग]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| निः | शे | ष | वि | क्षा | लि | त | धा | तु | ना | पि |
| व | प्र | क्रि | या | मृ | क्ष | व | त | स्त | टे | षु |
| नी | लो | र्ध्व | रे | खा | श | ब | ले | न | शं | स |
| न्द | न्त | द्व | ये | ना | श्म | वि | कु | ण्ठि | ते | न |
| त | त | ज | ग | ग | ||||||
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.