अन्वयः

पश्चात् शैल-उपमः सः उरसा शैवल-मञ्जरीणाम् जालानि कर्षन् (आगच्छति स्म) । पूर्वम् तत्-उत्पीडित-वारि-राशिः सरित्-प्रवाहः तटम् उत्ससर्प ।

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)

शैलेति॥ शैलोपमः स गजः शैवलमञ्जरीणां जालानि वृन्दान्युरसा कर्षन् पश्चात्तटमुत्ससर्प। पूर्वं तेन गजेनोत्पीडितो नुन्नो वारिराशिर्यस्य स सरित्प्रवाहस्तटमुत्ससर्प ॥

English Summary

First, the river's current, a mass of water displaced by the elephant, surged towards the bank. Afterwards, the mountain-like elephant itself followed, dragging masses of moss-clusters with its chest.

पदच्छेदः

शैलोपमः	शैल–उपमा (१.१)	mountain-like
शैवलमञ्जरीणाम्	शैवल–मञ्जरी (६.३)	of clusters of moss
जालानि	जाल (२.३)	masses
कर्षन्	कर्षत् (√कृष्+शतृ, १.१)	dragging
उरसा	उरस् (३.१)	with its chest
सः	तद् (१.१)	he (the elephant)
पश्चात्	पश्चात्	afterwards
पूर्वम्	पूर्वम्	first
तदुत्पीडितवारिराशिः	तत्–उत्पीडित–वारि–राशि (१.१)	the mass of water displaced by it
सरित्प्रवाहः	सरित्–प्रवाह (१.१)	the river's current
तटम्	तट (२.१)	the bank
उत्ससर्प	उत्ससर्प (उद्√सृप् कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	surged towards

छन्दः

उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११
शै	लो	प	मः	शै	व	ल	म	ञ्ज	री	णां
जा	ला	नि	क	र्ष	न्नु	र	सा	स	प	श्चात्
पू	र्वं	त	दु	त्पी	डि	त	वा	रि	रा	शिः
स	रि	त्प्र	वा	ह	स्त	ट	मु	त्स	स	र्प