कायेन वाचा मनसापि शश्व-
द्यत्संभृतं वासवधैर्यलोपि ।
आपाद्यते न व्ययमन्तरायैः
कञ्चिन्महर्षेस्त्त्रिविधं तपस्तत् ॥

अन्वयः AI महर्षेः कायेन वाचा मनसा अपि शश्वत् यत् वासवधैर्यलोपि त्रिविधम् तपः संभृतम्, तत् अन्तरायैः व्ययम् न आपाद्यते कञ्चित्?

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः) कायेनेति॥ कायेनोपवासादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिना वाचा वेदपाठेन मनसा गायत्रीजपादिना कायेन वाचा मनसापि करणेन वासवस्येन्द्रस्य धैर्यं लुम्पतीति वासवधैर्यलोपि। स्वपदापहारशङ्काजनकमित्यर्थः। यत्तपः शश्वदसकृत्। मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णससकृत्समाः इत्यमरः। संभृतं संचितं महर्षेर्वरतन्तोस्त्त्रिविधं वाङ्मनः कायजं तत्तपोऽन्तरायैर्विघ्नैरिन्द्रप्रेरिताप्सरः शापैर्व्ययं नाशं नापाद्यते कञ्चित् न नीयते किम्? कञ्चित् कामप्रवेदने इत्यमरः॥

Summary AI "I hope that the great sage's three-fold penance—constantly accumulated through body, speech, and mind, and potent enough to shatter even Indra's fortitude—is not being wasted by any obstacles?"

सारांश AI क्या महर्षि का मन, वचन और शरीर से किया जाने वाला वह त्रिविध तप निर्विघ्न चल रहा है, जो इन्द्र के धैर्य को भी विचलित कर देने वाला है?

पदच्छेदः AI

कायेन	काय (३.१)	by body
वाचा	वाच् (३.१)	by speech
मनसा	मनस् (३.१)	by mind
अपि	अपि	also
शश्वत्	शश्वत्	constantly
यत्	यद् (१.१)	which
संभृतम्	संभृत (सम्√भृ+क्त, १.१)	is accumulated
वासवधैर्यलोपि	वासव–धैर्य–लोपिन् (१.१)	that which destroys Indra's fortitude
आपाद्यते	आपाद्यते (आ√पद् +णिच् भावकर्मणोः लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.)	is brought to
न	न	not
व्ययम्	व्यय (२.१)	destruction
अन्तरायैः	अन्तराय (३.३)	by obstacles
कञ्चित्	कञ्चित्	I hope
महर्षेः	महर्षि (६.१)	of the great sage
तत्	तद् (१.१)	that
त्रिविधम्	त्रिविध (१.१)	three-fold
तपः	तपस् (१.१)	austerity

छन्दः इन्द्रवज्रा [११: ततजगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११
का	ये	न	वा	चा	म	न	सा	पि	श	श्व
द्य	त्सं	भृ	तं	वा	स	व	धै	र्य	लो	पि
आ	पा	द्य	ते	न	व्य	य	म	न्त	रा	यैः
क	ञ्चि	न्म	ह	र्षे	स्त्त्रि	वि	धं	त	प	स्तत्
त			त			ज			ग	ग

Other texts to read

किरातार्जुनीयम् भारविः

योगवासिष्ठम् वाल्मीकिः

About

Resources

Connect