स चानुनीतः प्रणतेन पश्चा-
न्मया महर्षिर्मृदुतामगच्छत् ।
उष्णत्वमग्न्यातपसंप्रयोगा-
च्छैत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य ॥

अन्वयः AI पश्चात् प्रणतेन मया अनुनीतः सः च महर्षिः मृदुताम् अगच्छत् । हि जलस्य यत् शैत्यं सा (तस्य) प्रकृतिः, (परन्तु) अग्नि-आतप-संप्रयोगात् उष्णत्वम् (भवति) ।

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः) स इति॥ स महर्षिश्च प्रणतेन मयाऽनुनीतः सन् पश्चान्मृदुतां शान्तिमगच्छत्। तथा हि-जलस्योष्णत्वमग्नेरातपस्य वा संप्रयोगात् संपर्कात्। न तु प्रकृत्योष्णत्वम्। यच्छैत्यं सा प्रकृतिः स्वभावः। विधेयप्राधान्यात् सा इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः। महर्षीणां शान्तिरेव स्वभावो न क्रोध इत्यर्थः ॥

Summary AI Afterwards, when I bowed and pleaded with him, that great sage softened. For just as coolness is the nature of water, it becomes hot from contact with fire and sun; similarly, his natural compassion returned after his anger.

सारांश AI मेरे क्षमा माँगने पर ऋषि शांत हुए, क्योंकि क्रोध आने पर भी महापुरुषों का स्वभाव जल की भांति शीतल ही रहता है, वह केवल निमित्त से गर्म होता है।

पदच्छेदः AI

सः	तद् (१.१)	He
च	च	and
अनुनीतः	अनुनीत (अनु√नी+क्त, १.१)	being persuaded
प्रणतेन	प्रणत (प्र√नम्+क्त, ३.१)	by the bowing one
पश्चात्	पश्चात्	afterwards
मया	अस्मद् (३.१)	by me
महर्षिः	महर्षि (१.१)	the great sage
मृदुताम्	मृदुता (२.१)	to softness
अगच्छत्	अगच्छत् (√गम् कर्तरि लङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	went
उष्णत्वम्	उष्णत्व (१.१)	heat
अग्नि-आतप-संप्रयोगात्	अग्नि–आतप–संप्रयोग (५.१)	from contact with fire and sun
शैत्यम्	शैत्य (१.१)	coolness
हि	हि	for
यत्	यद् (१.१)	that which is
सा	तद् (१.१)	that
प्रकृतिः	प्रकृति (१.१)	nature
जलस्य	जल (६.१)	of water

छन्दः उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११
स	चा	नु	नी	तः	प्र	ण	ते	न	प	श्चा
न्म	या	म	ह	र्षि	र्मृ	दु	ता	म	ग	च्छत्
उ	ष्ण	त्व	म	ग्न्या	त	प	सं	प्र	यो	गा
च्छै	त्यं	हि	य	त्सा	प्र	कृ	ति	र्ज	ल	स्य

Other texts to read

रामायणम् वाल्मीकिः

नैषधीयचरितम् श्रीहर्षः

About

Resources

Connect