सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्रौ
यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा ।
नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे
विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥
सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्रौ
यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा ।
नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे
विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥
यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा ।
नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे
विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥
अन्वयः
AI
रात्रौ सञ्चारिणी दीप-शिखा इव, सा पतिम्-वरा यम् यम् (भूमिपालम्) व्यतीयाय, सः सः भूमि-पालः नरेन्द्र-मार्ग-अट्टः इव विवर्ण-भावम् प्रपेदे ।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः)
सञ्चारिणीति॥ पतिंवरा सेन्दुमती रात्रौ सञ्चारिणी दीपशिखेव यं यं भूमिपालं व्यतीयायातीत्य गता स स भूमिपालः। स सर्व इत्यर्थः।
नित्यवीप्सयोः (अष्टाध्यायी ८.१.४ ) इति वीप्सायां द्विर्वचनम्। नरेन्द्रमार्गे राजपथेऽट्टाख्यो गृहभेद इव। स्यादट्टः क्षौममस्त्रियाम् इत्यमरः (अमरकोशः २.२.१२ ) । विवर्णभावं विच्छायत्वम्। अट्टस्तु तमोवृतत्वम्। प्रपेदे ॥
Summary
AI
As she, who was choosing her husband, passed by each king, like a moving flame of a lamp at night, that very king became pale, just as the mansions lining a royal road are left in darkness by the passing flame.
सारांश
AI
हाथ में मशाल लिए चलती हुई राजकुमारी इंदुमती जिस-जिस राजा के सामने से गुजरतीं, वह राजा मशाल के आगे बढ़ जाने पर मार्ग के महलों की तरह कांतिहीन (फीका) पड़ जाता था।
पदच्छेदः
AI
| सञ्चारिणी | सञ्चारिन् (१.१) | moving |
| दीपशिखेव | – | like the flame of a lamp |
| रात्रौ | रात्रि (७.१) | at night |
| यं | यद् (२.१) | whomever |
| यं | यद् (२.१) | whomever |
| व्यतीयाय | व्यतीयाय (वि+अति√इ कर्तरि लिट् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) | she passed by |
| पतिंवरा | पतिंवरा (१.१) | she who was choosing her husband |
| सा | तद् (१.१) | she |
| नरेन्द्रमार्गाट्टः | नरेन्द्र–मार्ग–अट्ट (१.१) | a mansion on the royal road |
| इव | इव | like |
| प्रपेदे | प्रपेदे (प्र√पद् कर्तरि लिट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) | attained |
| विवर्णभावम् | विवर्ण–भाव (२.१) | paleness |
| सः | तद् (१.१) | that |
| सः | तद् (१.१) | very |
| भूमिपालः | भूमि–पाल (१.१) | king |
छन्दः
उपजातिः [११]
छन्दोविश्लेषणम्
| १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ | १० | ११ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| स | ञ्चा | रि | णी | दी | प | शि | खे | व | रा | त्रौ |
| यं | यं | व्य | ती | या | य | प | तिं | व | रा | सा |
| न | रे | न्द्र | मा | र्गा | ट्ट | इ | व | प्र | पे | दे |
| वि | व | र्ण | भा | वं | स | स | भू | मि | पा | लः |
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.