नृपतेर्व्यजनादिभिस्तमो
नुनुदे सा तु तथैव संस्थिता ।
प्रतिकारविधानमायुषः
सति शेषे हि फलाय कल्पते ॥

अन्वयः AI नृपतेः तमः व्यजन-आदिभिः नुनुदे, सा तु तथा एव संस्थिता । हि आयुषः शेषे सति प्रतिकार-विधानम् फलाय कल्पते ।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः) नृपतेरिति॥ नृपतेरजस्य तमोऽज्ञआनं व्यजनादिभिः साधनैर्नुनुदेऽपसारितम्। आदिशब्देन जलसेककर्पूरक्षोदादयो गृह्यन्ते। सा त्विन्दुमती तथैव संस्थिता मृता। तथाहि-प्रतिकारविधानं चिकित्सायुषो जीवितकालस्य शेषे सति विद्यमाने।आयुर्जीवितकालो ना` इत्यमरः (अमरकोशः २.८.१२० ) । फलाय सिद्धये कल्पत आरोग्याय भवति, नान्यथा। नृपतेरायुःशेषसद्भावात्प्रतीकारस्य साफल्यम्। तस्यास्तु तदभावाद्वैफल्यमित्यर्थः ॥
Summary AI The king's fainting spell was dispelled by fans and other means, but she (Indumati) remained in the same state. Indeed, the application of remedies is effective only when a remainder of life exists.
सारांश AI पंखा झलने आदि उपचारों से राजा को तो होश आ गया, पर रानी मृत ही रही; क्योंकि उपचार तभी सफल होता है जब आयु शेष हो।
पदच्छेदः AI
नृपतेःनृपति (६.१) of the king
व्यजनादिभिःव्यजन–आदि (३.३) by fans and other things
तमःतमस् (२.१) the fainting spell
नुनुदेनुनुदे (√नुद् भावकर्मणोः लिट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) was dispelled
सातद् (१.१) she
तुतु but
तथातथा in that way
एवएव just
संस्थितासंस्थित (सम्√स्था+क्त+टाप्, १.१) remained
प्रतिकारविधानम्प्रतिकार–विधान (१.१) The application of remedies
आयुषःआयुस् (६.१) of life
सतिसत् (√अस्+शतृ, ७.१) when there is
शेषेशेष (७.१) a remainder
हिहि indeed
फलायफल (४.१) for a result
कल्पतेकल्पते (√कॢप् कर्तरि लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.) is effective
छन्दः वियोगिनी []
छन्दोविश्लेषणम्
१ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११
नृ प ते र्व्य ज ना दि भि स्त मो
नु नु दे सा तु त थै व सं स्थि ता
प्र ति का र वि धा न मा यु षः
स ति शे षे हि फ ला य क ल्प ते

Other texts to read

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

A dual-purpose Mahākāvya that narrates the story of Rāma while illustrating the rules of Vyākaraṇa
शिशुपालवधम् माघः

A Mahākāvya describing the diplomatic confrontation and eventual slaying of the King of Cedi by Kṛṣṇa
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources
Connect