तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यासरय्वो-
र्देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः ।
पूर्वाकाराधिकतररुचा संगतः कान्तयासौ
लीलागारेष्वरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥

अन्वयः AI असौ जह्नु-कन्या-सरय्वोः तोय-व्यतिकर-भवे तीर्थे देह-त्यागात् सद्यः अमर-गणना-लेख्यम् आसाद्य, पूर्व-आकार-अधिकतर-रुचा कान्तया संगतः (सन्) पुनः नन्दन-अभ्यन्तरेषु लीला-आगारेषु अरमत ।

सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः) तीर्थ इति॥ असावजो जह्नुकन्यासरय्वोस्तोयानां जलानां व्यतिकरेण संभेदेन भघवे तीर्थे गङ्गासरयूसंगमे देहत्यागात्सद्य एवामरगणनायां लेख्यं लेखनम्। तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः (अष्टाध्यायी ३.४.७० ) इति भावार्थे ष्यत्प्रत्ययः। आसाद्य प्राप्य। पूर्वस्मादाकारादधिकतरा रुग्यस्यास्तया कान्तया रमण्या संगतः सन्। नन्दनस्येन्द्रोद्यानस्याभ्यन्तरेष्वन्तर्वर्तिषु लीलागारेषु क्रीडाभवनेषु पुनररमत।

यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मिन्देहत्यागं करोति यः। तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि॥

इति स्कान्दे। मन्दाक्रान्ताच्छन्दः। तल्लक्षणम्-

मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैम्भौ नतौ ताद्गुरू चेत्

इति॥

Summary AI By abandoning his body at the holy confluence of the Ganga and Sarayu, he immediately attained the status of an immortal. Reunited with his beloved, who now possessed a beauty even greater than her former celestial form, he once again enjoyed himself in the pleasure-mansions within the Nandana garden.

सारांश AI गंगा और सरयू के संगम पर देह त्यागकर उन्होंने दिव्य स्वरूप प्राप्त किया और स्वर्ग में अपनी प्रियतमा के साथ पुनः नंदन वन के विहार-स्थलों में आनंदपूर्वक रहने लगे।

पदच्छेदः AI

तीर्थे	तीर्थ (७.१)	at the holy confluence
तोय-व्यतिकर-भवे	तोय–व्यतिकर–भव (७.१)	born from the mingling of waters
जह्नु-कन्या-सरय्वोः	जह्नुकन्या–सरयू (६.२)	of the Ganga and Sarayu
देह-त्यागात्	देह–त्याग (५.१)	from abandoning the body
अमर-गणना-लेख्यम्	अमर–गणना–लेख्य (२.१)	the state of being inscribed in the list of immortals
आसाद्य	आसाद्य (आ√सद्+ल्यप्)	having attained
सद्यः	सद्यस्	immediately
पूर्व-आकार-अधिकतर-रुचा	पूर्व–आकार–अधिकतर–रुच् (३.१)	with her whose beauty was even greater than her former form
संगतः	संगत (सम्√गम्+क्त, १.१)	reunited
कान्तया	कान्ता (३.१)	with his beloved
असौ	अदस् (१.१)	he
लीला-आगारेषु	लीला–आगार (७.३)	in the pleasure-mansions
अरमत	अरमत (√रम् कर्तरि लङ् (आत्मने.) प्र.पु. एक.)	he sported
पुनः	पुनर्	again
नन्दन-अभ्यन्तरेषु	नन्दन–अभ्यन्तर (७.३)	within the Nandana garden

छन्दः मन्दाक्रान्ता [१७: मभनततगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७
ती	र्थे	तो	य	व्य	ति	क	र	भ	वे	ज	ह्नु	क	न्या	स	र	य्वो
र्दे	ह	त्या	गा	द	म	र	ग	ण	ना	ले	ख्य	मा	सा	द्य	स	द्यः
पू	र्वा	का	रा	धि	क	त	र	रु	चा	सं	ग	तः	का	न्त	या	सौ
ली	ला	गा	रे	ष्व	र	म	त	पु	न	र्न	न्द	ना	भ्य	न्त	रे	षु
म			भ			न			त			त			ग	ग

Other texts to read

कुमारसंभवम् कालिदासः

किरातार्जुनीयम् भारविः

About

Resources

Connect