क्रतुषु तेन विसर्जितमौलिना
भुजसमाहृतदिग्वसुना कृताः ।
कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनो
वितमसा तमसासरयूतटाः ॥

अन्वयः AI क्रतुषु विसर्जितमौलिना भुजसमाहृतदिग्वसुना तेन (दशरथेन) तमसासरयूतटाः वितमसाः कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनः च कृताः ।
सञ्जीविनीटीका (मल्लिनाथः) क्रतुष्विति॥ क्रतुष्वश्वमेधेषु विसर्जितमौलिनाऽवरोपितकिरीटिन। यावद्यज्ञमध्वर्युरेव राजा भवति इति राज्ञश्चिह्नत्यागविधानादित्यभिप्रायः। मौलिः किरीटे धम्मिल्ले इति विश्वः। भुजसमाहृतदिग्वसुना भुजार्जितदिगन्तसंपदा। अनेन क्षत्रियस्य विजितत्वमुक्तम्। नियमार्जितधनत्वं सद्विनियोगकारित्वं च सूच्यते। वितमसा तमोगुणरहितेन तेन दशरथेन। तमसा च सरयू नद्यौ। तयोस्तटः कनकयूपानां समुच्छ्रयेण समुन्नमनेन शोभिनः कृताः। कनकमयत्वं च यूपानां शोभार्थं विध्यभावात्। हेमयूपस्तु शोभिकः इति यादवः ॥
Summary AI By him (Dasharatha)—who set aside his crown during sacrifices and who had gathered wealth from all directions by his arms—the banks of the Tamasa and Sarayu rivers were made free from sin and splendid with the erection of golden sacrificial posts.
सारांश AI दिग्विजय से अर्जित धन के द्वारा दशरथ ने तमसा और सरयू के तटों पर अनेक भव्य यज्ञ किए, जहाँ स्वर्ण निर्मित यूप (स्तंभ) उनकी धार्मिक निष्ठा को दर्शा रहे थे।
पदच्छेदः AI
क्रतुषुक्रतु (७.३) in sacrifices
तेनतद् (३.१) by him
विसर्जितमौलिनाविसर्जितमौलि (३.१) by him who had set aside his crown
भुजसमाहृतदिग्वसुनाभुजसमाहृतदिक्वसु (३.१) by him who had collected wealth from all directions by his arms
कृताःकृत (√कृ+क्त, १.३) were made
कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनःकनकयूपसमुच्छ्रयशोभिन् (१.३) shining with the erection of golden sacrificial posts
वितमसाःवितमस् (१.३) free from darkness/sin
तमसासरयूतटाःतमसासरयूतट (१.३) the banks of the Tamasa and Sarayu rivers
छन्दः द्रुतविलम्बितम् [१२: नभभर]
छन्दोविश्लेषणम्
१० ११ १२
क्र तु षु ते वि र्जि मौ लि ना
भु मा हृ दि ग्व सु ना कृ ताः
यू मु च्छ्र शो भि नो
वि सा सा यू टाः
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.