१.१७.३९

इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यं; श्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम् ।
प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्टः; परम ऋषिः परमं जगाम हर्षम् ॥

अन्वयः

आत्मवता by the wise and prudent, Dasaratha, इति in this manner, विनीतम् in a humble way, उक्तम् spoken, हृदयसुखम् comfortable to the mind, श्रुतिसुखम् pleasant to the ears, वाक्यम् words, निशम्य having heard, प्रथितगुणयशा: with celebrated qualities and fame, गुणै: by virtues, र्विशिष्ट: distinguished, परमऋषि: excellent rishi, परमम् great, हर्षम् जगाम experinced delight.

M N Dutt

Hearing this soul-soothing, ear-charming, and free-humble speech that was uttered, the illustrious prime of ascetics crowned with virtues, and furnished with all perfections, experienced exceeding delight.

Summary

On hearing the words spoken in such an humble manner by the prudent king words pleasing to the mind and to the ears, the great rishi of celebrated virtues and fame, of sterling qualities experienced deep delight.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे अष्टादशस्सर्ग:॥Thus ends the eighteenth sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

पदच्छेदः

इतिइति (अव्ययः)
हृदयसुखंहृदय–सुख (२.१)
निशम्यनिशम्य (√नि-शामय् + ल्यप्)
वाक्यंवाक्य (२.१)
श्रुतिसुखम्श्रुति–सुख (२.१)
आत्मवताआत्मवत् (३.१)
विनीतम्विनीत (√वि-नी + क्त, २.१)
उक्तम्उक्त (√वच् + क्त, २.१)
प्रथितगुणयशाप्रथित (√प्रथ् + क्त)–गुण–यशस् (१.१)
गुणैर्गुण (३.३)
विशिष्टःविशिष्ट (√वि-शिष् + क्त, १.१)
परमपरम (१.१)
ऋषिःऋषि (१.१)
परमंपरम (२.१)
जगामजगाम (√गम् लिट् प्र.पु. एक.)
हर्षम्हर्ष (२.१)

छन्दः

पुष्पिताग्रा []

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२१३
इतिहृदयसु खंनि शम्य वा क्यं
श्रुतिसुख मात्मव तावि नीत मु क्तम्
प्रथितगुणय शागु णैर्वि शि ष्टः
परमऋ षिःपर मंज गाम ह र्षम्