अन्वयः

पुराणवित् conversant with ancient traditions, सः he (Sumantra), जनाकुलं तद् crowded with people, अन्तःपुरद्वारम् the door of the inner apartment, समतीत्य having passed through, ततः after that, प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिः carrying spears and bows, मृष्टकुंडलैः wearing shining ear rings, अप्रमादिभिः alert, एकाग्रैः attentive, स्वनुरक्तै: with utmost devotion (to the king), युवभिः by young men, अधिष्ठिताम् guarding, प्रविविक्ताम् sparsely crowded, कक्ष्याम् courtyard, आससाद reached.

M N Dutt

Sumantra, well versed in legends, after passing by the gateways crowded with people, reached the solitary apartment (of Rāma).

Summary

Sumantra, who was conversant with ancient traditions, passed through the entrance of the inner apartment full of people and reached the sparsely crowded courtyard. There alert, loyal young men were attentively guarding the frontyard, armed with spears and bows and wearing shining earrings.

पदच्छेदः

स	तद् (१.१)
तदन्तःपुरद्वारं	तद्–अन्तःपुर–द्वार (२.१)
समतीत्य	समतीत्य (√समति-इ + ल्यप्)
जनाकुलम्	जन–आकुल (२.१)
प्रविविक्तां	प्रविविक्त (२.१)
ततः	ततस् (अव्ययः)
कक्ष्याम्	कक्ष्या (२.१)
आससाद	आससाद (√आ-सद् लिट् प्र.पु. एक.)
पुराणवित्	पुराण–विद् (१.१)

छन्दः

अनुष्टुप् [८]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८
स	त	द	न्तः	पु	र	द्वा	रं
स	म	ती	त्य	ज	ना	कु	लम्
प्र	वि	वि	क्तां	त	तः	क	क्ष्या
मा	स	सा	द	पु	रा	ण	वित्