२.१६.६१

प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदान्वितं; समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम् ।
न चैव रामोऽत्र जगाम विक्रियां; सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया ॥

अन्वयः

रामः Rama, अतिभृशम् very great, मुदा rejoicing, अन्वितम् filled with, प्रविश्य having entered, वेश्म palace, आगताम् arrived, ताम he, अर्थविपत्तिम् obstruction to the objective, समीक्ष्य having seen, अत्र there, सुहृज्जनस्य for his friends, आत्मविपत्तिशङ्कया with the fear that they will be distressed, विक्रियाम् change, न चैव जगाम did not obtain.

M N Dutt

Saw it filled with all sorts of amusements; and even though his mind was not agitated with any mental disturbance seeing the impending calamity of loss of wealth, he was anxious lest the lives of his dear relatives mighty be in danger.

Summary

Rama entered the palace which was full of great rejoicing. He did not disclose the obstruction that had come on the way of achieving his objective for fear of causing distress to his friends. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनविंशस्सर्गः॥Thus ends the nineteenth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

पदच्छेदः

प्रविश्यप्रविश्य (√प्र-विश् + ल्यप्)
वेश्मातिभृशंवेश्मन् (२.१)–अति (अव्ययः)–भृशम् (अव्ययः)
मुदान्वितंमुद् (३.१)–अन्वित (२.१)
समीक्ष्यसमीक्ष्य (√सम्-ईक्ष् + ल्यप्)
तांतद् (२.१)
चार्थविपत्तिम्च (अव्ययः)–अर्थ–विपत्ति (२.१)
आगताम्आगत (√आ-गम् + क्त, २.१)
नन (अव्ययः)
चैवच (अव्ययः)–एव (अव्ययः)
रामोराम (१.१)
ऽत्रअत्र (अव्ययः)
जगामजगाम (√गम् लिट् प्र.पु. एक.)
विक्रियांविक्रिया (२.१)
सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कयासुहृद्–जन (६.१)–आत्मन्–विपत्ति–शङ्का (३.१)

छन्दः

वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
प्र विश्य वे श्मातिभृ शंमु दान्वि तं
स मीक्ष्य तां चार्थवि पत्ति माग ताम्
न चैव रा मोऽत्रज गाम विक्रि यां
सु हृज्ज न स्यात्मवि पत्ति शङ्क या
जतजर