अन्वयः

असुखार्ता struck by lack of happiness, सुखोचिता deserving happiness, सा she Kausalya, लक्ष्मणे in Lakshmana, उपशृण्वति while listening, उपासीनम् sitting nearby, पुरुषव्याघ्रम् to the tiger (the best) among men, राघवम् to Rama, उवाच said.

M N Dutt

She, deserving happiness, being racked with the destruction of her delight, spoke thus to Rāghava, that best of men, in the presence of Laksmana.

Summary

Kausalya who deserved happiness yet was struck down by (this) distress spoke to Rama, the tiger among men who was sitting nearby, while Lakshmana was listening.

पदच्छेदः

सा	तद् (१.१)
राघवम्	राघव (२.१)
उपासीनम्	उपासीन (√उप-आस् + क्त, २.१)
असुखार्ता	असुख–आर्त (१.१)
सुखोचिता	सुख–उचित (१.१)
उवाच	उवाच (√वच् लिट् प्र.पु. एक.)
पुरुषव्याघ्रम्	पुरुष–व्याघ्र (२.१)
उपशृण्वति	उपशृण्वत् (√उप-श्रु + शतृ, ७.१)
लक्ष्मणे	लक्ष्मण (७.१)

छन्दः

अनुष्टुप् [८]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८
सा	रा	घ	व	मु	पा	सी	न
म	सु	खा	र्ता	सु	खो	चि	ता
उ	वा	च	पु	रु	ष	व्या	घ्र
मु	प	शृ	ण्व	ति	ल	क्ष्म	णे