अन्वयः

लक्ष्मणः Lakshmana, दीनः miserable, तथा thus, विलपन्तीम् lamenting, राममातरम् Rama's mother, तां कौशल्याम् to that Kausalya, तत्कालसदृशम् befitting to the occasion, वचः words, उवाच said.

M N Dutt

At this time Laksmana, sorely distressed, addressed the weeping Kausalyā, the mother of Rāma with the following words suitable to that occasion.

Summary

While Rama's mother, Kausalya was lamenting, miserable Lakshmana said to her these words appropriate to the occasion:

पदच्छेदः

तथा	तथा (अव्ययः)
तु	तु (अव्ययः)
विलपन्तीं	विलपत् (√वि-लप् + शतृ, २.१)
तां	तद् (२.१)
कौसल्यां	कौसल्या (२.१)
राममातरम्	राम–मातृ (२.१)
उवाच	उवाच (√वच् लिट् प्र.पु. एक.)
लक्ष्मणो	लक्ष्मण (१.१)
दीनस्	दीन (१.१)
तत्	तद् (२.१)
कालसदृशं	काल–सदृश (२.१)
वचः	वचस् (२.१)

छन्दः

अनुष्टुप् [८]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८
त	था	तु	वि	ल	प	न्तीं	तां
कौ	स	ल्यां	रा	म	मा	त	रम्
उ	वा	च	ल	क्ष्म	णो	दी	न
स्त	त्का	ल	स	दृ	शं	व	चः