२.४५.२४

तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते; नरेन्द्रपुत्रे गुरुसौहृदाद्गुहः ।
मुमोच बाष्पं व्यसनाभिपीडितो; ज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः ॥

अन्वयः

प्रजाहिते seeking the wellfare of people, नरेन्द्रपुत्रे king'son, गुरुसौहृदात् out of great friendship, तथा like that, सत्यम् truth ब्रुवति telling, गुहः Guha, व्यथातुरः afflicted, व्यसनाभिपीडितः overcome with grief, ज्वरातुरः feverstricken, नागः इव like elephant, बाष्पम् tears, मुमोच shed.

M N Dutt

When that son of the foremost of men, intent on the welfare of the subjects had spoken thus truly, Guha, out of extreme affection for (Rāma), shed tears afflicted with grief and hurt like an elephant suffering from fever.

Summary

Out of great friendship with Guha, Lakshmana thus told the true story of prince (Rama) in the interest of his subject (Guha). (On hearing it) Guha was deeply afflicted with grief and pain and began shedding tears like an elephant suffering from fever.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्यकाण्डे एकपञ्चाश स्सर्गः॥Thus ends the fiftyfirst sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

पदच्छेदः

तथातथा (अव्ययः)
हिहि (अव्ययः)
सत्यंसत्य (२.१)
ब्रुवतिब्रुवत् (√ब्रू + शतृ, ७.१)
प्रजाहितेप्रजा–हित (७.१)
नरेन्द्रपुत्रेनरेन्द्र–पुत्र (७.१)
गुरुसौहृदाद्गुरु–सौहृद (५.१)
गुहःगुह (१.१)
मुमोचमुमोच (√मुच् लिट् प्र.पु. एक.)
बाष्पंबाष्प (२.१)
व्यसनाभिपीडितोव्यसन–अभिपीडित (√अभि-पीडय् + क्त, १.१)
ज्वरातुरोज्वर–आतुर (१.१)
नागनाग (१.१)
इवइव (अव्ययः)
व्यथातुरःव्यथा–आतुर (१.१)

छन्दः

वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
त थाहि स त्यंब्रुव तिप्र जाहि ते
न रेन्द्र पु त्रेगुरु सौहृ दाद्गु हः
मु मोच बा ष्पंव्यस नाभि पीडि तो
ज्व रातु रो नागइ वव्य थातु रः
जतजर