अन्वयः

आर्तम् anguished, देवसङ्काशम् resembling gods, वने in the forest, परशुना by an axe, निकृत्तम् severed, सालस्य sala tree's, स्कन्धमिव like a trunk, सुतम् son, भुवि पतितम् fallen on the ground, मत्तमातङ्गसङ्काशम् like a mighty elephant, चन्द्रार्कसदृशम् similar to the Sun and the Moon, शोकार्तम् tormented by grief, तम् to him (Bharata), भुवः from the ground, उत्थापयित्वा having lifted him up, इदम् these, वचनं च words, अब्रवीत् said.

M N Dutt

Seeing that one resembling a celestial fallen to the earth, stricken with sorrow, like to a bough of the Sāla that had been severed in the wood by an axe, his mother raising up he distressed son like a mad elephant or the sun or the moon, addressed him.

Summary

Having seen her husband collapsed on the ground, Kausalya assisted by Sumitra lifted him up and said to him thus:

पदच्छेदः

तम्	तद् (२.१)
आर्तं	आर्त (२.१)
देवसंकाशं	देव–संकाश (२.१)
समीक्ष्य	समीक्ष्य (√सम्-ईक्ष् + ल्यप्)
पतितं	पतित (√पत् + क्त, २.१)
भुवि	भू (७.१)
उत्थापयित्वा	उत्थापयित्वा (√उत्-स्थापय् + ल्यप्)
शोकार्तं	शोक–आर्त (२.१)
वचनं	वचन (२.१)
चेदम्	च (अव्ययः)–इदम् (२.१)
अब्रवीत्	अब्रवीत् (√ब्रू लङ् प्र.पु. एक.)

छन्दः

अनुष्टुप् [८]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८
त	मा	र्तं	दे	व	सं	का	शं
स	मी	क्ष्य	प	ति	तं	भु	वि
उ	त्था	प	यि	त्वा	शो	का	र्तं
व	च	नं	चे	द	म	ब्र	वीत्