२.७२.२५

शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां; समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता ।
शनैः समाश्वासयदार्तरूपां; क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम् ॥

अन्वयः

भरतस्य Bharata's, माता mother, शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञाम् thrown down by Satrughna and lay sensesless, आर्तरूपाम् anguished, विलग्नाम् caught in a net, क्रौञ्चीमिव like a female krauncha bird, वीक्षमाणाम् looking in different directions, कुब्जाम् hunchback, समीक्ष्य having seen, शनैः gently, समाश्वासयत् consoled.

M N Dutt

Seeing the hump-backed one deprived of her senses in consequence of the pushing she had received at the hands of Satrughna, Bharata's mother consoled that distressed woman, who appeared like a Krauñci that had been entrapped.

Summary

.Seeing the hunchback thrown down by Satrughna and lying senseless and anguished like a female krauncha bird caught in a net looking in different directions, Kaikeyi gently soothed her.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टसप्ततितमस्सर्गः॥Thus ends the seventyeighth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

पदच्छेदः

शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञांशत्रुघ्न–विक्षेप–विमूढ (√वि-मुह् + क्त)–संज्ञा (२.१)
समीक्ष्यसमीक्ष्य (√सम्-ईक्ष् + ल्यप्)
कुब्जांकुब्ज (२.१)
भरतस्यभरत (६.१)
मातामातृ (१.१)
शनैःशनैस् (अव्ययः)
समाश्वासयद्समाश्वासयत् (√समा-श्वासय् लङ् प्र.पु. एक.)
आर्तरूपांआर्त–रूप (२.१)
क्रौञ्चींक्रौञ्ची (२.१)
विलग्नाम्विलग्न (√वि-लग् + क्त, २.१)
इवइव (अव्ययः)
वीक्षमाणाम्वीक्षमाण (√वि-ईक्ष् + शानच्, २.१)

छन्दः

उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०११
श त्रुघ्न वि क्षेपवि मूढ सं ज्ञां
स मीक्ष्य कु ब्जांभर तस्य मा ता
श नैःस मा श्वासय दार्त रू पां
क्रौ ञ्चींवि ल ग्नामिव वीक्ष मा णाम्