२.७६.३०

ततः समुत्थाय कुले कुले ते; राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः ।
अयूयुजन्नुष्ट्ररथान्खरांश्च; नागान्हयांश्चैव कुलप्रसूतान् ॥

अन्वयः

ततः there after, कुले कुले in every household, ते those, राजन्यवैश्याः kshatriyas, vaisyas वृषलाश्च sudras, विप्राः brahmins, समुत्थाय after rising up, उष्ट्रखरान् camels and asses, रथांश्च chariots, कुलप्रसूतान् born in a good race, नागान् elephants, हयांश्चैव horses as well, अयूयुजन् harnessed.

M N Dutt

Thereat rising, Rājanyas and Vaisyas, and Vņşalas; and Vipras in every house began to yoke camels and cars and mules and elephants and excellent steeds.

Summary

Thereafter, men from every household, kshatriyas, vaisyas, sudras and brahmins came out and harnessed their chariots to the camels and asses, elephants and horses of high pedigree.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्व्यशीतितमस्सर्गः॥Thus ends the eightysecond sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

पदच्छेदः

ततःततस् (अव्ययः)
समुत्थायसमुत्थाय (√समुत्-स्था + ल्यप्)
कुलेकुल (७.१)
कुलेकुल (७.१)
तेतद् (१.३)
राजन्यवैश्याराजन्य–वैश्य (१.३)
वृषलाश्वृषल (१.३)
चच (अव्ययः)
विप्राःविप्र (१.३)
अयूयुजन्न्अयूयुजन् (√युज् प्र.पु. बहु.)
उष्ट्ररथान्उष्ट्र–रथ (२.३)
खरांश्खर (२.३)
चच (अव्ययः)
नागान्नाग (२.३)
हयांश्हय (२.३)
चैवच (अव्ययः)–एव (अव्ययः)
कुलप्रसूतान्कुल–प्रसूत (√प्र-सू + क्त, २.३)

छन्दः

उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०११
त तःस मु त्थायकु लेकु ले ते
रा जन्य वै श्यावृष लाश्च वि प्राः
अ यूयु ज न्नुष्ट्रर थान्ख रांश्च
ना गान्ह यां श्चैवकु लप्र सू तान्