३.२.१८

या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी ।
ययाहं सर्वभूतानां हितः प्रस्थापितो वनम् ।
अद्येदानीं सकामा सा या माता मम मध्यमा ॥

अन्वयः

दीर्घदर्शिनी farsighted lady, या such a lady as she is, पुत्रार्थे for her son, राज्येन with kingdom, न तुष्यति not being contended, यया by whomsoever, सर्वभूतानाम् of all beings, प्रियः dear, अहम् I, वनम् forest, प्रस्थापितः is sent, या whoever, मम my, मध्यमा माता middle mother, सा she, अद्य today, सकामा has her desire fulfilled.

Summary

Kaikeyi, my middle mother is farsighted indeed Not content with the kingdom alone see sent me, beloved of all beings, away to the forest. Let her cherished desire be fulfilled.

पदच्छेदः

यायद् (१.१)
नन (अव्ययः)
तुष्यतितुष्यति (√तुष् लट् प्र.पु. एक.)
राज्येनराज्य (३.१)
पुत्रार्थेपुत्र–अर्थ (७.१)
दीर्घदर्शिनीदीर्घ–दर्शिन् (१.१)
ययाहंयद् (३.१)–मद् (१.१)
सर्वभूतानांसर्व–भूत (६.३)
हितःहित (१.१)
प्रस्थापितोप्रस्थापित (√प्र-स्थापय् + क्त, १.१)
वनम्वन (२.१)
अद्येदानींअद्य (अव्ययः)–इदानीम् (अव्ययः)
सकामास (अव्ययः)–काम (१.१)
सातद् (१.१)
यायद् (१.१)
मातामातृ (१.१)
मममद् (६.१)
मध्यमामध्यम (१.१)

छन्दः

उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
यान तुष्यति रा ज्येन पु त्रा र्थे दी
र्घ दर्शि नीय या हं सर्व भू ता नां
हि तः प्र स्थापि तोव नम् अ द्ये दा नीं
स का मा सा या मा तामम मध्य मा