३.४१.४९

प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा; जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण ।
भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं; प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः ॥

अन्वयः

लक्ष्मण Lakshmana, मैथिलीम् Sita, परिगृह्य guarding her, प्रतिक्षणम् every moment, सर्वतः एव from all directions, शङ्कितः suspecting danger, प्रदक्षिणेन going round, अतिबलेन by the mighty, बुद्धिमता by wise, पक्षिणा by the bird, जटायुषा Jatayu, अप्रमत्तः vigilant, भव be.

M N Dutt

Do you stay here, O Lakşmaņa, with Jānakī in constant fear and vigilance, along with the mighty Jațāyu, intelligent and ever engaged in pious offices.

Summary

O Lakshmana, be vigilant in guarding Sita, suspecting danger every moment from all directions. Take the help of Jatayu, the mighty and wise bird who will be on his rounds.इत्याषे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशस्सर्गः॥Thus ends the fortythird sarga in Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

पदच्छेदः

प्रदक्षिणेनातिबलेनप्रदक्षिण (३.१)–अति (अव्ययः)–बल (३.१)
पक्षिणापक्षिन् (३.१)
जटायुषाजटायुष (१.३)
बुद्धिमताबुद्धिमत् (३.१)
चच (अव्ययः)
लक्ष्मणलक्ष्मण (८.१)
भवाप्रमत्तःभव (√भू लोट् म.पु. )–अप्रमत्त (१.१)
प्रतिगृह्यप्रतिगृह्य (√प्रति-ग्रह् + ल्यप्)
मैथिलींमैथिली (२.१)
प्रतिक्षणंप्रतिक्षणम् (अव्ययः)
सर्वतसर्वतस् (अव्ययः)
एवएव (अव्ययः)
शङ्कितःशङ्कित (√शङ्क् + क्त, १.१)

छन्दः

वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
प्र दक्षि णे नातिब लेन पक्षि णा
ज टायु षा बुद्धिम ताच लक्ष्मण
भ वाप्र म त्तःप्रति गृह्य मैथि लीं
प्र तिक्ष णं सर्वत एव शङ्कि तः
जतजर