अन्वयः

महात्मा great soul, सर्वम् all, वनम् forest, निर्झरकन्दराः with streams and caves, निरीक्षमाणः observing, उद्विग्नचेताः dejected at heart, लक्ष्मणेन सह with Lakshmana, विचार्य thinking over, दुःखोपहतः inflicted with sorrow, सहसा quickly, प्रतस्थे started.

M N Dutt

Thereupon the high-souled Rāma, stricken with grief passed along beholding the forestland, fountains, caves and revolving aside (the 'pregnant words of Laksmana).

Summary

The great Rama was overcome with grief while scanning the entire forest with its streams and caves. Engrossed in her thoughts, dejected at heart and inflicted with pain, he set both, accompanied by Lakshmana.

पदच्छेदः

निरीक्षमाणः	निरीक्षमाण (√निः-ईक्ष् + शानच्, १.१)
सहसा	सहस् (३.१)
महात्मा	महात्मन् (१.१)
सर्वं	सर्व (२.१)
वनं	वन (२.१)
निर्झरकन्दरं	निर्झर–कन्दर (२.१)
च	च (अव्ययः)
उद्विग्नचेताः	उद्विग्न (√उत्-विज् + क्त)–चेतस् (१.१)
सह	सह (अव्ययः)
लक्ष्मणेन	लक्ष्मण (३.१)
विचार्य	विचार्य (√वि-चारय् + ल्यप्)
दुःखोपहतः	दुःख–उपहत (√उप-हन् + क्त, १.१)
प्रतस्थे	प्रतस्थे (√प्र-स्था लिट् प्र.पु. एक.)

छन्दः

उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११
नि	री	क्ष	मा	णः	स	ह	सा	म	हा	त्मा
स	र्वं	व	नं	नि	र्झ	र	क	न्द	रं	च
उ	द्वि	ग्न	चे	ताः	स	ह	ल	क्ष्म	णे	न
वि	चा	र्य	दुः	खो	प	ह	तः	प्र	त	स्थे