४.१.४९

तावृष्यमूकं सहितौ प्रयातौ; सुग्रीवशाखामृगसेवितं तम् ।
त्रस्तास्तु दृष्ट्वा हरयो बभूवु;र्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥

अन्वयः

महौजसौ of great strength, तौ both, राघवलक्ष्मणौ Rama and Lakshmana, दृष्ट्वा after seeing, त्रस्ताः frightened, हरयः monkeys, पुण्यसुखम् sacred and safe, शरण्यम् a refugees, सदैव always, शाखामृगसेवितान्तम् a restingplace for monkeys, तम् such, आश्रमम् hermitage, अभिजग्मुः went.

Summary

Having seen the mighty Rama and Lakshmana, all other monkeys got frightened and ran into a sacred and safe hermitage.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमस्सर्गः॥Thus ends the first sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

पदच्छेदः

ताव्तद् (१.२)
ऋष्यमूकंऋष्यमूक (२.१)
सहितौसहित (१.२)
प्रयातौप्रयात (√प्र-या + क्त, १.२)
सुग्रीवशाखामृगसेवितंसुग्रीव–शाखामृग–सेवित (√सेव् + क्त, २.१)
तम्तद् (२.१)
त्रस्तास्त्रस्त (√त्रस् + क्त, १.३)
तुतु (अव्ययः)
दृष्ट्वादृष्ट्वा (√दृश् + क्त्वा)
हरयोहरि (१.३)
बभूवुर्बभूवुः (√भू लिट् प्र.पु. बहु.)
महौजसौमहत्–ओजस् (२.२)
राघवलक्ष्मणौराघव–लक्ष्मण (२.२)
तौतद् (२.२)

छन्दः

उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०११
ता वृष्य मू कंसहि तौप्र या तौ
सु ग्रीव शा खामृग सेवि तं तम्
त्र स्तास्तु दृ ष्ट्वाहर योब भूवु
र्म हौज सौ राघव लक्ष्म णौ तौ