४.२६.८

तत्समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतसं ।
तं शोचमानं काकुत्स्थं नित्यं शोकपरायणम् ।
तुल्यदुःखोऽब्रवीद्भ्राता लक्ष्मणोऽनुनयन्वचः ॥

अन्वयः

शोचमानम् who was worried, नित्यम् perpetually, शोकपरायणम् engrossed in sorrow, तम् him, काकुत्स्थम् Kakutstha (Rama), अनुनयन् consoling, तुल्यदुःखः an equally sad man, भ्राता brother, लक्ष्मणः Lakshmana, वचः words, अब्रवीत् said.

M N Dutt

His younger brother Laksmana, equally aggrieved, spoke to Kākutstha, thus bewailing being exercised with grief and almost beside himself with sorrow, consequent upon Sita's bereavement, saying.

Summary

Seeing Rama worried and engrossed in endless sorrow, his brother Lakshmana who was equally sad spoke these words of consolation:

पदच्छेदः

तत्समुत्थेनतद्–समुत्थ (३.१)
शोकेनशोक (३.१)
बाष्पोपहतचेतसम्बाष्प–उपहत (√उप-हन् + क्त)–चेतस् (२.१)
तंतद् (२.१)
शोचमानंशोचमान (√शुच् + शानच्, २.१)
काकुत्स्थंकाकुत्स्थ (२.१)
नित्यंनित्यम् (अव्ययः)
शोकपरायणम्शोक–परायण (२.१)
तुल्यदुःखोतुल्य–दुःख (१.१)
ऽब्रवीद्अब्रवीत् (√ब्रू लङ् प्र.पु. एक.)
भ्राताभ्रातृ (१.१)
लक्ष्मणोलक्ष्मण (१.१)
ऽनुनयन्अनुनयत् (√अनु-नी + शतृ, १.१)
वचःवचस् (२.१)

छन्दः

उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
तत्स मु त्थेन शो केन बा ष्पोपह
त चेत सं तं शोच मा नं का कु त्स्थं
नि त्यं शोकप राय णम् तुल्य दुः खो
ऽब्र वी द्भ्रा ता लक्ष्म णोऽनुन यन्व चः