४.२७.१५

रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु;र्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः ।
स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां; प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान् ॥

अन्वयः

अद्य now, रजः dust, प्रशान्तम् has settled, वायुः wind, सहिमः blowing with mist, निदाघदोषप्रसराः torments of the heat of summer, प्रशान्ताः pacified, वसुधाधिपानाम् lords of earth, यात्रा expeditions, स्थिता हि is stopped, प्रवासिनः the travellers far off, नराः men, स्वदेशान् to their own land, यान्ति reach.

M N Dutt

(In this season) the dust is watered, the air is saturated with dews, all the evils of the summer are stopped, the kings no longer proceed on royal marches and those journeying in a foreign land return their native homes.

Summary

'Now the dust has settled and the wind carrying mist is cool. The torments of summer have ceased. The expeditions of kings have come to a stop and the travellers return to their native land.

पदच्छेदः

रजःरजस् (१.१)
प्रशान्तंप्रशान्त (√प्र-शम् + क्त, १.१)
सहिमोसहिम (१.१)
ऽद्यअद्य (अव्ययः)
वायुर्वायु (१.१)
निदाघदोषप्रसराःनिदाघ–दोष–प्रसर (१.३)
प्रशान्ताःप्रशान्त (√प्र-शम् + क्त, १.३)
स्थितास्थित (√स्था + क्त, १.३)
हिहि (अव्ययः)
यात्रायात्रा (१.१)
वसुधाधिपानांवसुधा–अधिप (६.३)
प्रवासिनोप्रवासिन् (१.३)
यान्तियान्ति (√या लट् प्र.पु. बहु.)
नराःनर (१.३)
स्वदेशान्स्व–देश (२.३)

छन्दः

उपेन्द्रवज्रा [११: जतजगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०११
र जःप्र शा न्तंसहि मोऽद्य वायु
र्नि दाघ दो षप्रस राःप्र शा न्ताः
स्थि ताहि या त्रावसु धाधि पा नां
प्र वासि नो यान्तिन राःस्व दे शान्
जतजगग