४.६२.५

उत्थितां मरणे बुद्धिं मुनि वाक्यैर्निवर्तये ।
बुद्धिर्या तेन मे दत्ता प्राणसंरक्षणाय तु ।
सा मेऽपनयते दुःखं दीप्तेवाग्निशिखा तमः ॥

अन्वयः

मरणे for death, उत्थिम् intending, बुद्धिम् my mind, मुनिवाक्यैः sage's words, निवर्तये I avert, मे my, प्राणानाम् of life, रक्षणे in protecting, तेन by him, मे my, या such, बुद्धिः thought, दत्ता is given, सा that, दीप्ता glowing, अग्निशिखा like the flames of fire, तमः इव like darkness, मे my, दु:खम् agony, अपनयते take away.

M N Dutt

My rising intention of doing away with myself I have suppressed in consideration of the words of the ascetic. The reason which he had imparted to me for preserving my life, has removed my pains even as a flaming fire (dispels darkness).

Summary

'Whenever I intended to die, the words of the sage rang in my mind. The inspiration he gave me to preserve my life removed my agony like the glowing flames of fire that take away darkness.

पदच्छेदः

उत्थितांउत्थित (√उत्-स्था + क्त, २.१)
मरणेमरण (७.१)
बुद्धिंबुद्धि (२.१)
मुनिवाक्यैर्मुनि–वाक्य (३.३)
निवर्तयेनिवर्तये (√नि-वर्तय् लट् उ.पु. )
बुद्धिर्बुद्धि (१.१)
यायद् (१.१)
तेनतद् (३.१)
मेमद् (६.१)
दत्तादत्त (√दा + क्त, १.१)
प्राणसंरक्षणायप्राण–संरक्षण (४.१)
तुतु (अव्ययः)
सातद् (१.१)
मेमद् (६.१)
ऽपनयतेअपनयते (√अप-नी लट् प्र.पु. एक.)
दुःखंदुःख (२.१)
दीप्तेवाग्निशिखादीप्त (√दीप् + क्त, १.१)–इव (अव्ययः)–अग्नि–शिखा (१.१)
तमःतमस् (२.१)

छन्दः

उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
उत्थि तांमर णे बु द्धिंमुनि वा क्यै
र्नि वर्त ये बु द्धि र्या तेन मे द त्ता
प्राण सं रक्ष णायतु सा मेऽपन
य ते दुः खं दी प्ते वाग्निशि खात मः