५.१०.५

सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं; विहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम् ।
न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः; सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः ॥

अन्वयः

सीताम् Sita, अदृष्ट्वा without seeing, पौरुषम् pride of achievement, अनवाप्य without achieving, वानरैः सह accompanied by vanaras, चिरं कालम् for a long time, विहृत्य having passed time, मे to myself, सुग्रीवसमीपगा to approach Sugriva, गतिः way, नास्ति not possible, वानरः vanara, सुतीक्ष्णदण्डः will punish severely, बलवांश्च powerful.

M N Dutt

Failing to see Sītā, and (thereby) annulling my prowess, and having long spent the appointed space in company with the monkeys, way have I none to present myself before Sugrīva, that monkey being puissant and given to meting out sharp chastisement.

Summary

'I have spent a long time with vanaras. I have not succeded in my efforts to find Sita. I dare not see Sugriva now without finding Sita and without fulfilling my task. Sugriva will punish me severely. There is no way out.'

पदच्छेदः

सीताम्सीता (२.१)
अदृष्ट्वाअदृष्ट्वा (अव्ययः)
ह्यनवाप्यहि (अव्ययः)–अनवाप्य (अव्ययः)
पौरुषंपौरुष (२.१)
विहृत्यविहृत्य (√वि-हृ + ल्यप्)
कालंकाल (२.१)
सहसह (अव्ययः)
वानरैश्चिरम्वानर (३.३)–चिर (२.१)
नन (अव्ययः)
मेमद् (६.१)
ऽस्तिअस्ति (√अस् लट् प्र.पु. एक.)
सुग्रीवसमीपगासुग्रीव–समीप–ग (१.१)
गतिःगति (१.१)
सुतीक्ष्णदण्डोसु (अव्ययः)–तीक्ष्ण–दण्ड (१.१)
बलवांश्चबलवत् (१.१)–च (अव्ययः)
वानरःवानर (१.१)

छन्दः

वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
सी ताम दृ ष्ट्वाह्यन वाप्य पौरु षं
वि हृत्य का लंसह वान रैश्चि रम्
न मेऽस्ति सु ग्रीवस मीप गाग तिः
सु तीक्ष्ण द ण्डोबल वांश्च वान रः
जतजर