५.२९.१२

सा तिर्यगूर्ध्वं च तथाप्यधस्ता;न्निरीक्षमाणा तमचिन्त्य बुद्धिम् ।
ददर्श पिङ्गाधिपतेरमात्यं; वातात्मजं सूर्यमिवोदयस्थम् ॥

अन्वयः

सा she, तिर्यक् obliquely, ऊर्ध्वं च vertically, तथापि so also, अथस्तात् downward, निरीक्षमाणा observing, अचिन्त्यबुद्धिम् of unimaginable intelligence, पिङ्गाधिपतेः of king of monkeys, अमात्यम् minister, उदयस्थम् rising, सूर्यमिव like Sun, तं वातात्मजम् that son of the Windgod, ददर्श saw.

M N Dutt

And looking around her and upwards, she beheld, like to the rising sun, the Wind god's son, gifted with inconceivable intellect, the minister of the king of monkeys.

Summary

She looked obliquely, up, and down and saw Hanuman of unimaginable intelligence, the minister of the monkey lord, son of the Windgod, who looked like the rising Sun.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशस्सर्गः॥Thus ends the thirtyfirst sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

पदच्छेदः

सातद् (१.१)
तिर्यग्तिर्यञ्च् (२.१)
ऊर्ध्वंऊर्ध्वम् (अव्ययः)
चच (अव्ययः)
तथाप्यधस्तान्तथा (अव्ययः)–अपि (अव्ययः)–अधस्तात् (अव्ययः)
निरीक्षमाणानिरीक्षमाण (√निः-ईक्ष् + शानच्, १.१)
तम्तद् (२.१)
अचिन्त्यबुद्धिम्अचिन्त्य–बुद्धि (२.१)
ददर्शददर्श (√दृश् लिट् प्र.पु. एक.)
पिङ्गाधिपतेर्पिङ्ग–अधिपति (६.१)
अमात्यंअमात्य (२.१)
वातात्मजंवातात्मज (२.१)
सूर्यम्सूर्य (२.१)
इवोदयस्थम्इव (अव्ययः)–उदय–स्थ (२.१)

छन्दः

उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०११
सा तिर्य गू र्ध्वंचत थाप्य ध स्ता
न्नि रीक्ष मा णातम चिन्त्य बु द्धिम्
द दर्श पि ङ्गाधिप तेर मा त्यं
वा तात्म जं सूर्यमि वोद य स्थम्