५.३८.२०

तमुत्पातकृतोत्साहमवेक्ष्य हरिपुंगवम् ।
वर्धमानं महावेगमुवाच जनकात्मजा ।
अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद्गदया गिरा ॥

अन्वयः

जनकात्मजा Janaka's daughter, उत्पातकृतोत्साहम् risen up eager to leap, वर्धमानम् enlarging, महावेगम् very swiftly, तं हरिपुङ्गवम् him the chief of vanaras, आवेक्ष्य looking at him, अश्रुपूर्णमुखी her face filled with tears, दीना pitiably, बाष्पगद्गदया throat choked with tears, गिरा with these words, उवाच spoke.

M N Dutt

Seeing that monkey-leader intent upon leaping up, and surcharged with energy, with his person enlarged, Janaka's daughter, with a tearful countenance, spake in woe-begone guise, her accents choked with the vapour of grief,

Summary

Seeing Hanuman eager to leap, enlarging his body quickly, she appeared pitiable with her face filled with tears and throat choked.

पदच्छेदः

तम्तद् (२.१)
उत्पातकृतोत्साहम्उत्पात–कृत (√कृ + क्त)–उत्साह (२.१)
अवेक्ष्यअवेक्ष्य (√अव-ईक्ष् + ल्यप्)
हरिपुंगवम्हरि–पुंगव (२.१)
वर्धमानंवर्धमान (√वृध् + शानच्, २.१)
महावेगम्महत्–वेग (२.१)
उवाचउवाच (√वच् लिट् प्र.पु. एक.)
जनकात्मजाजनकात्मजा (१.१)
अश्रुपूर्णमुखीअश्रु–पूर्ण–मुख (१.१)
दीनादीन (१.१)
बाष्पगद्गदयाबाष्प–गद्गद (३.१)
गिरागिर् (३.१)

छन्दः

उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
त मु त्पातकृ तो त्साहम वेक्ष्यह
रि पुंग वम् वर्ध मा नंम हा वेग
मु वाचजन कात्म जा अश्रु पूर्ण
मु खी दी ना बाष्प गद्गद यागि रा