५.३८.२४

स राजपुत्र्या प्रतिवेदितार्थः; कपिः कृतार्थः परिहृष्टचेताः ।
तदल्पशेषं प्रसमीक्ष्य कार्यं; दिशं ह्युदीचीं मनसा जगाम ॥

अन्वयः

सः that, कपिः vanara, राजपुत्र्या by the princess, प्रतिवेदितार्थः understood the message, कृतार्थः accomplished, परिहृष्टचेताः delighted at heart, कार्यम् task, अल्पावशेषम् a small left over, प्रसमीक्ष्य after considering, उदीचीम् north, दिशम् direction, मनसा mentally, जगम reached.

M N Dutt

Thus furnished with the intentions of the princess, the monkey, having gained his object, and, growing exceedingly exhilarated in his heart, reviewed the small work that yet remained for him, became bent upon proceeding to the north.

Summary

Hanuman understood the message of princess Sita and felt delighted at heart at his accomplishment. Considering the small task yet to be accomplished he reached the northern shore mentally (He thought of Rama who waited in Kishkinda which is in the northern direction).इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चत्वारिंशस्सर्गः॥Thus ends the fortieth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

पदच्छेदः

सतद् (१.१)
राजपुत्र्याराजन्–पुत्री (३.१)
प्रतिवेदितार्थःप्रतिवेदित (√प्रति-वेदय् + क्त)–अर्थ (१.१)
कपिःकपि (१.१)
कृतार्थःकृतार्थ (१.१)
परिहृष्टचेताःपरिहृष्ट (√परि-हृष् + क्त)–चेतस् (१.१)
तद्तद् (२.१)
अल्पशेषंअल्प–शेष (२.१)
प्रसमीक्ष्यप्रसमीक्ष्य (√प्रसम्-ईक्ष् + ल्यप्)
कार्यंकार्य (२.१)
दिशंदिश् (२.१)
ह्युदीचींहि (अव्ययः)–उदञ्च् (२.१)
मनसामनस् (३.१)
जगामजगाम (√गम् लिट् प्र.पु. एक.)

छन्दः

उपेन्द्रवज्रा [११: जतजगग]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०११
स राज पु त्र्याप्रति वेदि ता र्थः
क पिःकृ ता र्थःपरि हृष्ट चे ताः
त दल्प शे षंप्रस मीक्ष्य का र्यं
दि शंह्यु दी चींमन साज गाम
जतजगग