५.३९.१७

स तस्य कृत्वार्थपतेर्महाकपि;र्महद्व्यलीकं मनसो महात्मनः ।
युयुत्सुरेको बहुभिर्महाबलैः; श्रिया ज्वलंस्तोरणमाश्रितः कपिः ॥

अन्वयः

सः महाकपिः that great vanara, महात्मनः of the great self, तस्य his, अर्थपतेः of the lord of wealth, मनसः in mind, महत् great, व्यलीकम् unpleasantness, कृत्वा having caused, महाबलैः mighty, बहुभिः many, एकः singlehanded, युयुत्सुः ready to fight, श्रिया blazing, ज्वलन् glowing, तोरणम् exit doorway, आस्थितः stood.

M N Dutt

Then having done what was wondrous disagreeable to the mind of the magnanimous lord of the world, that monkey desirous of coping alone with a vast host, stood by the main entrance, flaming in effulgence.

Summary

The great vanara having perpetrated mischief, rousing anger in the mind of the great lord of wealth, stood at the exit doorway ready to combat singlehanded with many warriors in that mighty army blazing in glory.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकचत्वारिंशस्सर्गः॥Thus ends the fortyfirst sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

पदच्छेदः

सतद् (१.१)
तस्यतद् (६.१)
कृत्वार्थपतेर्कृत्वा (√कृ + क्त्वा)–अर्थपति (६.१)
महाकपिर्महत्–कपि (१.१)
महद्महत् (२.१)
व्यलीकंव्यलीक (२.१)
मनसोमनस् (६.१)
महात्मनःमहात्मन् (६.१)
युयुत्सुर्युयुत्सु (१.१)
एकोएक (१.१)
बहुभिर्बहु (३.३)
महाबलैःमहत्–बल (३.३)
श्रियाश्री (३.१)
ज्वलंस्तोरणम्ज्वलत् (√ज्वल् + शतृ, १.१)–तोरण (२.१)
आश्रितःआश्रित (√आ-श्रि + क्त, १.१)
कपिःकपि (१.१)

छन्दः

वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
स तस्य कृ त्वार्थप तेर्म हाकपि
र्म हद्व्य ली कंमन सोम हात्म नः
यु युत्सु रे कोबहु भिर्म हाब लैः
श्रि याज्व लं स्तोरण माश्रि तःक पिः
जतजर