५.४५.१३

ररास भूमिर्न तताप भानुमा;न्ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः ।
कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं; ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे ॥

अन्वयः

कपेः of Hanuman, कुमारस्य च and of the prince, संयुगम् in battle, वीक्ष्य after seeing, भूमिः earth, ररास shrieked in agony, भानुमान् even Sun, न तताप became dim, वायुः wind, न वनौ blew not, अचलः च mountains, प्रचचाल shaken, द्यौः sky, ननाद च thundered, उदधिश्च even the ocean, चुक्षुभे was agitated

M N Dutt

And witnessing the mighty conflict of the prince and the monkey, Earth emitted cries, and the Sun did not burn, and the Wind did not blow, and the mountains shook, and the welkin sounded, and the main was vexed.

Summary

Witnessing the fight between Hanuman and Prince Aksha, even the earth shrieked in agony, the Sun became dim, the wind stopped blowing, mountains were shaken, the sky thundered and even the ocean was agitated.

पदच्छेदः

ररासररास (√रस् लिट् प्र.पु. एक.)
भूमिर्भूमि (१.१)
नन (अव्ययः)
ततापतताप (√तप् लिट् प्र.पु. एक.)
भानुमान्भानुमन्त् (१.१)
ववौववौ (√वा लिट् प्र.पु. एक.)
नन (अव्ययः)
वायुःवायु (१.१)
प्रचचालप्रचचाल (√प्र-चल् लिट् प्र.पु. एक.)
चाचलःच (अव्ययः)–अचल (१.१)
कपेःकपि (६.१)
कुमारस्यकुमार (६.१)
चच (अव्ययः)
वीक्ष्यवीक्ष्य (√वि-ईक्ष् + ल्यप्)
संयुगंसंयुग (२.१)
ननादननाद (√नद् लिट् प्र.पु. एक.)
चच (अव्ययः)
द्यौर्दिव् (१.१)
उदधिश्चउदधि (१.१)–च (अव्ययः)
चुक्षुभेचुक्षुभे (√क्षुभ् लिट् प्र.पु. एक.)

छन्दः

वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
र रास भू मिर्नत ताप भानु मा
न्व वौन वा युःप्रच चाल चाच लः
क पेःकु मा रस्यच वीक्ष्य संयु गं
न नाद च द्यौरुद धिश्च चुक्षु भे
जतजर