अन्वयः

दीर्घम् long, उष्णम् hot, विनिःश्वस्य drawing breath, जगतीम् on the world, अवलोकयन् looking at, उपस्थितम् standing, मेघसङ्काशम् resembling a cloud in colour, विभीषणम् Vibheeshana, उवाच spoke

Summary

Drawing a long hot breath, looking at the ground, he spoke to Vibheeshana, who was like a cloud standing there.

पदच्छेदः

दीर्घम्	दीर्घ (२.१)
उष्णं	उष्ण (२.१)
च	च (अव्ययः)
निश्वस्य	निश्वस्य (√नि-श्वस् + ल्यप्)
मेदिनीम्	मेदिनी (२.१)
अवलोकयन्	अवलोकयत् (√अव-लोकय् + शतृ, १.१)
उवाच	उवाच (√वच् लिट् प्र.पु. एक.)
मेघसंकाशं	मेघ–संकाश (२.१)
विभीषणम्	विभीषण (२.१)
उपस्थितम्	उपस्थित (√उप-स्था + क्त, २.१)

छन्दः

अनुष्टुप् [८]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८
दी	र्घ	मु	ष्णं	च	नि	श्व	स्य
मे	दि	नी	म	व	लो	क	यन्
उ	वा	च	मे	घ	सं	का	शं
वि	भी	ष	ण	मु	प	स्थि	तम्