६.११५.९

मत्तैर्नागसहस्रैश्च शातकुम्भविभूषितः ।
अपरे हेमकक्ष्याभिः सगजाभिः करेणुभिः ।
निर्ययुस्त्वरया युक्ता रथैश्च सुमहारथाः ॥

अन्वयः

मत्स्सैः elephants in rut, सध्वजैः best horses, सुविभूषितैः well decorated, नागसहस्रैः thousand elephants, अपरेतु on the top, हेमकक्षाभिः golden girths on waist, सगजाभिः those elephants, करेणुभिः female elephants also, सुमहारथाः best charioteers, रथैश्च chariots, निर्ययुः proceeded.

M N Dutt

Thereupon issued out men on horse back and in cars with thousands of mad elephants welldecked with pennons and she-elephants with golden seats (on their back).

Summary

Seated on top of thousands of well decorated elephants in rut, and on the best of horses, people went (to receive Rama). Female elephants had golden girths on their waist. Best charioteers on best chariots proceeded.

पदच्छेदः

मत्तैर्मत्त (√मद् + क्त, ३.३)
नागसहस्रैश्चनाग–सहस्र (३.३)–च (अव्ययः)
शातकुम्भविभूषितैःशातकुम्भ–विभूषित (√वि-भूषय् + क्त, ३.३)
अपरेअपर (१.३)
हेमकक्ष्याभिःहेमन्–कक्ष्या (३.३)
सगजाभिःस (अव्ययः)–गज (३.३)
करेणुभिःकरेणु (३.३)
निर्ययुस्त्वरयानिर्ययुः (√निः-या लिट् प्र.पु. बहु.)–त्वरा (३.१)
युक्तायुक्त (√युज् + क्त, १.३)
रथैश्चरथ (३.३)–च (अव्ययः)
सुमहारथाःसु (अव्ययः)–महत्–रथ (१.३)

छन्दः

उपजातिः [११]

छन्दोविश्लेषणम्

१२३४५६७८९१०१११२
म त्तै र्नागस ह स्रैश्च शात कुम्भ
वि भूषि तःअप रे हेम क क्ष्या भिः
सग जा भिःक रेणु भिः निर्य युस्त्व
र या यु क्तार थैश्चसुम हार थाः