६.४२.१

धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमनिस्वनम् ।
विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः ॥

अन्वयः

निर्यान्तम् returning, भीमविक्रमम् of terrible prowess, राक्षसम् Rakshasas, धूम्राक्षम् Dhumraksha, वीक्ष्य seeing, सर्वे all, वानराः Vanaras, युद्धकाङ् क्षिणः desirous to wage war, प्रहृष्टाः rejoicing, विनेदुः made loud noise.

M N Dutt

Seeing the Rākṣasa-Dhūmrākṣa of dreadful prowess-issue out, the monkeys, rejoicing greatly, eager for encounter, set up roars.

Summary

Seeing Dhumraksha of terrible prowess returning, the vanaras made loud noises out of joy and desire to wage war.

पदच्छेदः

धूम्राक्षंधूम्राक्ष (२.१)
प्रेक्ष्यप्रेक्ष्य (√प्र-ईक्ष् + ल्यप्)
निर्यान्तंनिर्यान्त् (√निः-या + शतृ, २.१)
राक्षसंराक्षस (२.१)
भीमनिस्वनम्भीम–निस्वन (२.१)
विनेदुर्विनेदुः (√वि-नद् लिट् प्र.पु. बहु.)
वानराःवानर (१.३)
सर्वेसर्व (१.३)
प्रहृष्टाप्रहृष्ट (√प्र-हृष् + क्त, १.३)
युद्धकाङ्क्षिणःयुद्ध–काङ्क्षिन् (१.३)

छन्दः

अनुष्टुप् [८]

छन्दोविश्लेषणम्

धू म्रा क्षं प्रेक्ष्य नि र्या न्तं
राक्ष सं भी निस्व नम्
वि ने दु र्वा राः र्वे
प्र हृ ष्टा युद्ध काङ्क्षि णः