रामायणम् — अरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः | rāmāyaṇam

३.६०.१

स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।
शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् ।
अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ॥

Summary AI Distressed, Rāma spoke to Lakṣmaṇa in a piteous voice: "Lakṣmaṇa, go quickly and find out. Did Sītā go to the Godāvarī river to fetch lotuses?"

३.६०.२

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः पुनरेव हि ।
नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः ॥

Summary AI Instructed thus by Rāma, the swift-moving Lakṣmaṇa went once again to the beautiful Godāvarī river.

३.६०.३

तां लक्ष्मणस्तीर्थवतीं विचित्वा राममब्रवीत् ।
नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे ॥

Summary AI After searching the river’s bathing places, Lakṣmaṇa said to Rāma: "I do not see her at the ghats, nor does she hear me when I shout."

३.६०.४

कं नु सा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी ।
न हि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा ॥

Summary AI "Where could Vaidehī, the destroyer of distress, have gone? O Rāma, I do not know where that slender-waisted lady is."

३.६०.५

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संताप मोहितः ।
रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् ॥

Summary AI Hearing Lakṣmaṇa’s words, the distressed Rāma, overcome by grief, personally approached the Godāvarī river.

३.६०.६

स तामुपस्थितो रामः ।
क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥

Summary AI Arriving at the river, Rāma cried out, "Where is Sītā?"

३.६०.७

भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामपि ।
न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी ॥

Summary AI Even though the living beings and the Godāvarī river knew she had been abducted by the death-deserving king of Rākṣasas, they did not inform Rāma.

३.६०.८

ततः प्रचोदिता भूतैः शंसास्मै तां प्रियामिति ।
न च साभ्यवदत्सीतां पृष्टा रामेण शोचिता ॥

Summary AI Though prompted by the creatures to tell Rāma about his beloved, the river remained silent about the grieving Sītā when questioned by the sorrowful Rāma.

३.६०.९

रावणस्य च तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः ।
ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम् ॥

Summary AI Thinking of the form and wicked deeds of the evil Rāvaṇa, the river did not speak of Vaidehī out of fear.

३.६०.१०

निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः ।
उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥

Summary AI Disappointed by the river’s silence regarding Sītā, Rāma, tormented by his failure to find her, spoke to Saumitri.

३.६०.११

किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ।
मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम् ॥

Summary AI "Lakṣmaṇa, what unpleasant news will I give to Janaka and Vaidehī’s mother when I meet them without her?"

३.६०.१२

या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः ।
सर्वं व्यपनयच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ॥

Summary AI "Where has Vaidehī gone, who removed all the grief of me, a kingdom-less man living on forest food in the wild?"

३.६०.१३

ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः ।
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ॥

Summary AI "Being without kinsmen and unable to see the princess, I believe the nights will be long as I lie awake."

३.६०.१४

गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ।
सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते ॥

Summary AI "I will search the Godāvarī, Janasthāna, and this Prasravaṇa mountain—everywhere—to see if Sītā can be found."

३.६०.१५

एवं संभाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ ।
वसुंधरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् ॥

Summary AI As the two brothers conversed thus, they noticed a trail of fallen flowers on the ground.

३.६०.१६

तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले ।
उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः ॥

Summary AI Seeing that shower of flowers on the earth, the heroic Rāma, filled with sorrow, spoke these mournful words to Lakṣmaṇa.

M N Dutt Thereupon, pacifying the weeping daughter of Janaka, Rama moved with grief, spoke to the distressed Laksmana, saying.

३.६०.१७

अभिजानामि पुष्पाणि तानीमामीह लक्ष्मण ।
अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ॥

Summary AI "Lakṣmaṇa, I recognize these flowers here; they are the ones I gave to Vaidehī in the forest and which she wore."

३.६०.१८

एवमुक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं पुरुषर्षभम् ।
क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥

Summary AI Having spoken thus to Lakṣmaṇa, the best among men, the mighty-armed Rāma angrily addressed the mountain as a lion would a small deer.

३.६०.१९

तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत ।
यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥

Summary AI "O mountain, show me Sītā, who has a golden hue and luster, before I destroy all your peaks."

३.६०.२०

मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ।
असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ॥

Summary AI "Burnt by the fire of my arrows, you shall turn to ashes, becoming eternally uninhabitable and devoid of grass, trees, and foliage."

३.६०.२१

इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ।
यदि नाख्याति मे सीतामद्य चन्द्रनिभाननाम् ॥

Summary AI O Lakṣmaṇa! I shall dry up even this river today if it does not reveal the whereabouts of Sītā, whose face resembles the moon.

३.६०.२२

एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ।
ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ॥

Summary AI Thus enraged, Rāma, as if intending to incinerate everything with his gaze, noticed a massive footprint of a Rākṣasa imprinted upon the ground.

३.६०.२३

स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च ।
संभ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम् ॥

Summary AI Having observed the signs of a struggle involving both Sītā and a Rākṣasa, Rāma, with an agitated heart, spoke to his beloved brother.

३.६०.२४

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः शीर्णाः कनकबिन्दवः ।
भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥

Summary AI O Lakṣmaṇa, son of Sumitrā! Behold, the golden beads from Vaidehī’s ornaments and various floral garlands lie scattered here.

३.६०.२५

तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः ।
आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥

Summary AI O son of Sumitrā! See how the surface of the earth is covered everywhere with variegated drops of blood that resemble droplets of molten gold.

३.६०.२६

मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः ।
भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥

Summary AI I believe, O Lakṣmaṇa, that Vaidehī has been torn to pieces and divided or perhaps devoured by Rākṣasas capable of assuming any form.

३.६०.२७

तस्य निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः ।
बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥

Summary AI O son of Sumitrā! For the sake of Vaidehī, a terrible battle must have occurred here between two contending Rākṣasas.

३.६०.२८

मुक्तामणिचितं चेदं तपनीयविभूषितम् ।
धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः ॥

Summary AI O gentle one! To whom does this massive broken bow belong, which is encrusted with pearls and gems, adorned with gold, and now lying upon the earth?

३.६०.२९

तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितम् ।
विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् ॥

Summary AI Whose golden armor, brilliant like the morning sun and studded with Vaidūrya gems, lies shattered and fallen upon the ground?

३.६०.३०

छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ।
भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सौम्य निपातितम् ॥

Summary AI O gentle one! Whose parasol is this, with a hundred ribs and decorated with divine garlands, that lies cast upon the ground with its handle broken?

३.६०.३१

काञ्चनोरश्छदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः ।
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ॥

Summary AI To whom did these large-bodied donkeys belong? They possess fearsome forms and demon-like faces, wear golden breastplates, and have been slain in battle.

३.६०.३२

दीप्तपावकसंकाशो द्युतिमान्समरध्वजः ।
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य सांग्रामिको रथः ॥

Summary AI Whose radiant battle chariot, appearing like a blazing fire and possessing a broken banner, has been shattered and discarded here?

३.६०.३३

रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः ।
कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥

Summary AI To which performer of cruel deeds do these gold-adorned arrows belong? They are as thick as chariot axles and lie scattered about, having been struck down.

३.६०.३४

वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम् ।
सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ॥

Summary AI O gentle one! See how my enmity toward these cruel-hearted, shape-shifting Rākṣasas has increased a hundredfold, even to the point of ending my life.

३.६०.३५

हृता मृता वा सीता हि भक्षिता वा तपस्विनी ।
न धर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ॥

Summary AI The pitiable Sītā has surely been abducted, killed, or devoured. Even Dharma does not protect Sītā as she is being carried away in this vast forest.

३.६०.३६

भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण ।
के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वराः ॥

Summary AI O gentle Lakṣmaṇa! If Vaidehī has been devoured or even abducted, who among the powerful beings in this world is capable of doing anything pleasing for me?

३.६०.३७

कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् ।
अज्ञानादवमन्येरन्सर्वभूतानि लक्ष्मण ॥

Summary AI O Lakṣmaṇa! All living beings might disrespect even the creator of the worlds, who is heroic and compassionate, out of sheer ignorance.

३.६०.३८

मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् ।
निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ॥

Summary AI The lords of the gods surely consider me powerless, despite the fact that I am mild, devoted to the welfare of the world, self-controlled, and compassionate.

३.६०.३९

मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण ।
अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च ।
संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः ॥

Summary AI Behold Lakṣmaṇa! In me, virtue has transformed into a flaw. Today, like the great sun rising after withdrawing the moonlight, I shall rise for the destruction of all beings and Rākṣasas.

३.६०.४०

नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
किंनरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण ॥

Summary AI O Lakṣmaṇa! Neither Yakṣas, nor Gandharvas, nor Piśācas, nor Rākṣasas, nor Kinnaras, nor even human beings shall find any happiness henceforth.

३.६०.४१

ममास्त्रबाणसंपूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण ।
निःसंपातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् ॥

Summary AI O Lakṣmaṇa, behold the sky filled with my weapons and arrows. Today, I shall make it impassable for all those who roam through the three worlds.

३.६०.४२

संनिरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् ।
विप्रनष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ॥

Summary AI I shall obstruct the planets, block the moon, and cause the radiance of fire, wind, and the sun to vanish completely.

३.६०.४३

विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् ।
ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ॥

Summary AI I will crush mountain peaks, dry up the reservoirs, destroy trees, creepers, and bushes, and decimate the oceans.

३.६०.४४

न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः ।
अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् ॥

Summary AI O Saumitri, if the lords do not return the healthy Sītā to me, they shall witness my prowess at this very moment.

३.६०.४५

नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ।
मम चापगुणान्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम् ॥

Summary AI O Lakṣmaṇa, due to the dense nets of arrows released from my bowstring, no living beings will be able to fly into the sky.

३.६०.४६

अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् ।
समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण ॥

Summary AI O Lakṣmaṇa, behold today the world afflicted by my iron arrows, with its animals and birds destroyed and wandering in confusion, completely agitated and lawless.

३.६०.४७

आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः ।
करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसं ॥

Summary AI For the sake of Maithilī, with arrows drawn to the ear that are difficult to ward off, I shall rid the world of living beings of Piśācas and Rākṣasas.

३.६०.४८

मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः ।
द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानाममर्षाद्दूरगामिनाम् ॥

Summary AI Today, the gods shall see the power of my long-reaching arrows, released out of indignation and propelled by my wrath.

३.६०.४९

नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ।
भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते ॥

Summary AI Once the three worlds are destroyed by my anger, neither gods, nor Daityas, nor Piśācas, nor Rākṣasas shall exist anymore.

३.६०.५०

देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि ।
बहुधा निपतिष्यन्ति बाणौघैः शकुलीकृताः ।
निर्मर्यादानिमाँल्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः ॥

Summary AI The realms of gods, Dānavas, Yakṣas, and Rākṣasas shall fall in pieces, torn asunder by floods of arrows. Today, I shall make these worlds devoid of boundaries.

Other texts to read

रघुवंशम् कालिदासः

किरातार्जुनीयम् भारविः

About

Resources

Connect